Roma invicta: Μαθήματα πολιτικής και διοίκησης παρμένα από την ιστορία.

Πάντα προσπαθούσα να καταλάβω γιατί εκτιμούσα τόσο πολύ τους αρχαίους Ρωμαίους. Σίγουρα όταν ήμουν μικρός λάτρευα την πολεμική τους μηχανή. Όμως καλοί στρατοί υπήρξαν και άλλοι τους οποίους ουδέποτε θαύμασα, όπως για παράδειγμα οι Ούννοι ή οι Μογγόλοι, ή οι Άραβες. Μετά μάλλον συνειδητοποίησα ότι τελικά αυτό που με συγκινούσε στην Ρώμη ήταν αυτά τα οποία πρέσβευε. Σίγουρα σε πολιτιστικό επίπεδο ήταν κατώτερη των Ελλήνων, με εξαίρεση όμως τον Μέγα Αλέξανδρο, οι Έλληνες δεν είχαν κανένα σκοπό να μοιραστούν τον πολιτισμό τους με κανέναν. Άλλωστε βάρβαρος ήταν όποιος δεν ήταν Έλληνας και οι Ρωμαίοι ήταν και αυτοί στα μάτια των Ελλήνων βάρβαροι. Όμως οι Ρωμαίοι σε αντίθεση με τους Έλληνες, παρότι πάλεψαν για να υιοθετήσουν τον Ελληνικό Πολιτισμό, μετατρέποντας τον σε Ελληνορωμαϊκό, θεωρούσαν ηθική τους υποχρέωση να τον εξαπλώσουν ακόμα και με το σπαθί. Όμως δεν ήταν αυτό το κύριο στοιχείο που εκτιμώ και θαυμάζω στην Ρώμη. Τα στοιχεία αυτά είναι δύο.

Carthago delenda est

Το πρώτο είναι το πάθος των Ρωμαίων. Το αίσθημα ευθύνης απέναντι στους προγόνους τους και το πείσμα τους για να τους ξεπεράσουν. Από αυτό το πάθος προήλθε η πείσμονα προσπάθεια τους να νικήσουν τους πάντες. Μια μικρή περιοχή που ονομάζονταν Λάτιο και ήταν μόλις επτά χωριά ενωμένα κυριάρχησε σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, φτάνοντας – όπως λέει πλέον και η ιστορία – μέχρι την Κίνα. Αυτό το πείσμα των Ρωμαίων για κάτι ανώτερο του εαυτού τους, για μια ιδέα, πάντα με συγκινεί.

Όταν η Μακεδονία άρχισε να αμφισβητεί την είσοδο των Ρωμαίων στην Ελληνική επικράτεια, παρότι η Μακεδονία θεωρούνταν ισχυρότερη υπερδύναμη από τους Ρωμαίους, οι Ρωμαίοι θεώρησαν ότι αυτό έπρεπε να αντιστραφεί. Με τόλμη χτύπησαν στην καρδιά του Μακεδονικού Κράτους που τότε πάλευε να συνενώσει ξανά όλους τους Έλληνες υπό το σκήπτρο του. Ήταν τιτάνια η προσπάθεια της Ρώμης να γονατίσει το τότε βασίλειο της Μακεδονίας.

Όταν η Ρώμη ήρθε σε σύγκρουση με την Καρχηδόνα, συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να κυριαρχήσει στην θάλασσα. Έτσι όλη η Ρώμη δούλευε και πλήρωσε αδρά σε μόχθο, εργατοώρες και χρυσό για να φτιάξει τον μεγαλύτερο στόλο του κόσμου. Όταν ο Αννίβας, λόγω της πλέον κυριαρχίας των Ρωμαίων στις θάλασσες θέλησε να περάσει στην Ιταλία από τις Άλπεις και κατατρόπωσε τον Ρωμαϊκό στρατό τις Κάννες διαλύοντας όλο τον Ρωμαϊκό Στρατό, οι Ρωμαίοι δεν έκατσαν άπραγοι. Αμέσως άρχισαν να ξαναφτιάχνουν όπλα. Όλα τα παιδιά της Ρώμης αρσενικού γένους κλείστηκαν στις Στρατιωτικές Σχολές και εκπαιδεύονταν ακατάπαυστα για την ρεβάνς.

Πηγή: http://orig04.deviantart.net/

Μέσα σε 15 χρόνια οι Ρωμαίοι είχαν χτίσει έναν στρατό που όμοιο του δεν είχε ξαναγνωρίσει ο κόσμος. Ακόμα και μετά την νίκη τους στην Ζάμα και την ήττα της Καρχηδόνας οι Ρωμαίοι πολιτικοί δεν σταμάτησαν να φωνάζουν ότι η Καρχηδόνα πρέπει να ισοπεδωθεί. Τόση ήταν η επιμονή της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Κάθε φορά που ο Κάτων έκλεινε την ομιλία του στην Σύγκλητο, για οποιοδήποτε θέμα και αν ήταν έλεγε στο τέλος «και για αυτό τον λόγο η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί» (Ceterum censeo Carthaginem esse delendam). Μάλιστα δεν σταμάτησε να κυνηγάει τον Αννίβα μέχρι ο ίδιος να αυτοκτονήσει και με το τέλος του τρίτου Καρχηδονιακού πολέμου ισοπέδωσε την Καρχηδόνα, μην αφήνοντας κυριολεκτικά ούτε πέτρα της που να θυμίζει ότι κάποτε εκεί υπήρξε αυτή η πόλη. Το μόνο που μας διασώζεται σήμερα είναι το στρατιωτικό λιμάνι της που είναι μια γούρνα με νερό στο σχήμα του τότε λιμανιού σαν μια λιμνοθάλασσα. Ξήλωσαν μέχρι και τους δρόμους.

Tempora aptari decet

Το δεύτερο στοιχείο που εκτιμώ στην Ρωμαϊκή Δημοκρατία, ήταν ο τρόπος που έδενε την παράδοση με την αλλαγή και την προσαρμοστικότητα. Οι παλιές οικογένειες της Ρώμης, η τάξη των Πατρικίων, ουδέποτε κατά την περίοδο της Δημοκρατίας αντιτάχθηκαν στην ηθική των προγόνων τους. Αντίθετα την αγκάλιασαν με πάθος παλεύοντας να τους μοιάσουν. Γενναιότητα, τόλμη, θάρρος, σοβαρότητα, μετριοφροσύνη, λιτότητα, αυστηρότητα. Παρόλα αυτά δεν δίστασαν να εντάξουν στα επιθυμητά προσόντα του σύγχρονου Ρωμαίου Πατρικίου και την Ελληνική Παιδεία και μόρφωση.

Παραδείγματα της προσαρμοστικότητας των Ρωμαίων στο περιβάλλον το οποίο είχαν να αντιμετωπίσουν, ήταν οι αλλαγές που έκαναν μετά από κάθε ήττα. Όταν είδαν πρώτη φορά μπροστά τους την Μακεδονική φάλαγγα να κινείται συντεταγμένα προς το μέρος τους, τα πόδια τους έτρεμαν από τρόμο και κρύος ιδρώτας τους έλουζε. Μετά την πρώτη ψυχρολουσία και την πρώτη ήττα τους στον πρώτο Μακεδονικό πόλεμο, οι Ρωμαίοι άλλαξαν τον τρόπο που πολεμούσαν. Οι σπείρες στο στράτευμα καταργήθηκαν και το στράτευμα έγινε πιο ευέλικτο σε μανούβρες υιοθετώντας και ρίχνοντας το βάρος στις εκατονταρχίες (στους σημερινούς λόχους). Έτσι όταν στον δεύτερο Μακεδονικό Πόλεμο είδαν την φάλαγγα των Μακεδόνων να προελαύνει στην Μάχη στις Κυνός Κεφαλές απλά περίμεναν πότε το έδαφος θα διαχωρίσει την πυκνή φάλαγγα, πότε δηλαδή ένα φυσικό εμπόδιο θα ανοίξει τα δόρατα στην μέση και σε εκείνο το κενό όρμηξε η εγγύτερη εκατονταρχία διαλύοντας την Μακεδονική φάλαγγα. Το ίδιο έπραξαν και στον τρίτο Μακεδονικό Πόλεμο στην μάχη της Πύδνας. Οι Μακεδόνες δεν αντιλήφθηκαν ποτέ ότι ο τρόπος που πολεμούσαν είχε πια ξεπεραστεί και έτσι διαλύθηκαν και έγιναν Ρωμαϊκή επαρχία. Αντίθετα οι Ρωμαίοι με την πρώτη ήττα διαπίστωσαν ότι κάτι έπρεπε να αλλάξουν.

Αντίστοιχα στην περίπτωση της Καρχηδόνας και του  πρώτου Καρχηδονιακού Πολέμου, μετά την επέλαση των Καρχηδονίων σε ακτές και νησιά, οι Ρωμαίοι αποφάσισαν να πατήσουν και στην θάλασσα. Έτσι όχι απλά έριξαν όλο τους τον πλούτο για να στήσουν στόλο, αλλά επειδή το πλεονέκτημα τους ήταν το βαρύ πεζικό, δημιούργησαν μια καινοτομία απέναντι στα πλοία των Καρχηδονίων. Έβαλαν ράμπες οι οποίες έπεφταν στο κατάστρωμα του αντίθετου πλοίου και γινόταν γέφυρες από τις οποίες το βαρύ πεζικό της Ρώμης έκανε βόλτα σφάζοντας ελαφρά οπλισμένους Καρχηδόνιους ναύτες. Μη συνηθισμένοι δε οι Ρωμαίοι στον πόλεμο στην θάλασσα έπασχαν από ναυτίες και όμως το έκαναν και κέρδισαν. Όταν αντίκρισαν τους Καρχηδονιακούς ελέφαντες στην αρχή τρομοκρατήθηκαν και διαλύθηκαν. Ανέλυσαν όμως το πρόβλημα και διαπίστωσαν ότι οι ελέφαντες μόνο τρόμο τους προκαλούσαν. Ανακάλυψαν ότι οι ελέφαντες φοβούνται τα γουρούνια και έτσι άφηναν γουρούνια κάνοντας τους ελέφαντες να τρέχουν αλλόφρονες ακόμα και πέφτοντας επάνω στον Καρχηδονιακό στρατό. Μάλιστα όταν οι ελέφαντες έκαναν επέλαση προς την λεγεώνα οι εκατονταρχίες άνοιγαν μεταξύ τους φτιάχνοντας διάδρομο από τον οποίο οι ελέφαντες περνούσαν ανάμεσα χωρίς να χτυπούν κανένα Ρωμαίο και παράλληλα με τα pilum τους κάρφωναν τους ελέφαντες στα αδύναμα μέρη ξαπλώνοντας τους ή στην καλύτερη τρέποντας τους σε αλλόφρονα φυγή.  

Laudem virtutis necessitati damus

Η παράδοση έχει τα θεμέλια της στα ήθη και τα έθιμα ενός λαού. Στην ψυχή του, την καρδιά του και το μυαλό του. Περικλείει το σύνολο  της ηθικής του. Σκιά αυτής της αρετής είναι η δόξα (όπως έλεγαν και οι ρωμαίοι). Όμως η παράδοση υπάρχει το ενδεχόμενο να βλάπτει την κοινωνία. Αντικειμενικά προβλήματα να μην βρίσκουν λύσεις στις ιδεοληψίες του παρελθόντος και κοινωνικές απειλές ξεφυτρώνουν από εκείνους που απειλούν να εξαλείψουν εντελώς αυτή την παράδοση, αυτή την ταυτότητα.

Τόσο στον κόσμο των πολιτισμών και στον αδιάκοπο πόλεμο τους, όσο και στις επιχειρήσεις, τις οικογένειες και το άτομο το ίδιο σε τελική ανάλυση, βασικό στοιχείο επιβίωσης είναι η αλλαγή. Όταν ένα πρόβλημα κάνεις πως δεν τον βλέπεις ή κατηγορείς όλους τους άλλους εκτός από τον εαυτό σου, αυτό θα σημάνει και την πτώση σου αργά ή γρήγορα. Δεν φταίει η Μακεδονία που η Ρώμη έχασε τον πρώτο Μακεδονικό Πόλεμο και τις Κάννες. Ούτε ο απλός Ρωμαίος στρατιώτης γιατί δεν πολέμησε γενναία. Η Ρώμη μπροστά στο πρόβλημα δεν έχασε χρόνο ψάχνοντας ποιος έφταιξε, αλλά τι έφταιξε και το διόρθωσε. Σε κανέναν δεν άρεσε η αλλαγή, όμως την έκανε η Ρώμη και ο απλός Ρωμαίος στρατιώτης την δέχθηκε. Κανείς δεν χάρηκε με τις κρατικές και προσωπικές θυσίες που καλέστηκε να αναλάβει, μπροστά όμως στο καθήκον ακόμα και ο βαριά οπλισμένος πεζός με ναυτία έσφαξε όποιον Καρχηδόνιο βρήκε στον διάβα του. Ο Ρωμαίος που τα πόδια του έτρεμαν βλέποντας την εικόνα της φάλαγγας με τα κοντάρια της που πλησίαζε κινήθηκε εμπρός «και το εμπρός έγινε όλη του η ζωή και ο θάνατος». Και νίκησε και έγινε αθάνατος στην ιστορία.

Αντίθετα οι Νεοέλληνες, ναι μεν έχουμε άλλη κοσμοαντίληψη από τους Ρωμαίους. Δεν επιθυμήσαμε ποτέ να γίνουμε αυτοκρατορία, ούτε να εξαπλώσουμε τον πολιτισμό μας πουθενά και σε κανέναν βάρβαρο που δεν θέλει να εκπολιτιστεί από μόνος του. Πάντα σταθήκαμε αρωγοί στο δίκαιο και το ηθικό όπως εμείς το αντιλαμβανόμαστε, πάντα όμως και εμείς προσαρμοστήκαμε στα δεδομένα. Η Ρώμη μας κατέκτησε με τα όπλα και εμείς με τον πολιτισμό μας νικήσαμε. Κάναμε την Αυτοκρατορία τους δική μας. Αυτό το κακό του Νεοέλληνα να μην θέλει να καταλάβει ότι δεν διαμορφώνεις εσύ παρά ελάχιστα το περιβάλλον, και ότι εσύ πρέπει να προσαρμοστείς σε αυτό είναι ξεκάθαρα ζήτημα απαιδευσιάς και αγραμματοσύνης. Όταν κάνεις κάτι λάθος πρέπει να το διορθώνεις. Όταν το περιβάλλον πάει να σε καταπιεί πρέπει να το πολεμήσεις. Όταν όλοι σε φτύνουν δεν μπορείς να καμαρώνεις νομίζοντας ότι βρέχει. Δεν μπορεί ένα ολόκληρο έθνος να ζει σε αφασία και σε όνειρο και να μην ξυπνάει και να περιμένει ότι τα θηρία του κόσμου θα σεβαστούν τον ύπνο του που τον λογίζει ιερό (γιατί μόνο με ύπνο μπορώ να παρομοιώσω την στάση μας). Αυτή την στάση την έχει το Έθνος μας, την έχει το Κράτος μας, την έχει η επιχείρηση μας, η οικογένεια μας, και το άτομο μας ακόμα. Εμείς αλλάζουμε όσα έχουν αξία να κρατηθούν και κρατάμε αυτά που πρέπει να αλλάξουμε. Αυτή είναι η ήττα μας σήμερα. 

Σινίκογλου Μιχάλης