Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΑΔΑ

Πρόσφατα είδα μια συνέντευξη της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ. Η Αρβελέρ υπήρξε η πρώτη γυναίκα Πρόεδρος του Τμήματος ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης και η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου στα 700 χρόνια ιστορίας του. Η ειδικότητα της είναι στη Βυζαντινή Ιστορία.

Αν και ο όρος «Βυζαντινή» δεν είναι δόκιμος, θα τον χρησιμοποιήσω σε αυτό το κείμενο για την σύντομη περιγραφή της χιλιόχρονης Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τον χρησιμοποιούμε πολύ στην καθομιλουμένη μας, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι επισήμως η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, το ανατολικό κομμάτι της πάλαι ποτέ Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

ΔΙΑΦΟΡΑ ΡΩΜΑΙΩΝ ΚΑΙ ΡΩΜΙΩΝ

Θα έχετε δει ίσως ότι οι Έλληνες αποκαλούμε τους εαυτούς μας Ρωμιούς. Αυτό το προσωνύμιο προέρχεται ακριβώς από την λέξη Ρωμαίος. Φυσικά δεν είμαστε απόγονοι των Ρωμαίων της Αρχαίας Ρώμης, όμως είμαστε οι γνήσιοι αντιπρόσωποι του Ελληνορωμαϊκού Πολιτισμού με όσα αυτός συνεπάγεται.

Όταν η Ελλάδα κατελήφθη από τους Ρωμαίους και οι ίδιοι κατέλυσαν μεγάλο αριθμό των ανατολικών Αλεξανδρινών (Ελληνικών) Βασιλείων, ουσιαστικά δημιουργήθηκε ένα πολιτιστικό κράμα. Οι Ρωμαίοι άρχισαν να εντυπωσιάζονται από τον Ελληνικό Πολιτισμό. Ο πλούτος που έρρεε στην Ρώμη επέτρεψε στα ανώτερα στρώματα (Πατρικίους και Ιππείς) να ασπαστούν και να υιοθετήσουν όλο και περισσότερο στο πέρασμα του χρόνου την ελληνική κουλτούρα. Αυτό ενοχλούσε παραδοσιακές Ρωμαϊκές Οικογένειες που θεωρούσαν την εξέλιξη αυτή «διαφθορά των ηθών» για τους πρώτους Ρωμαίους. Οι Ρωμαίοι ήδη από την πρώτη τους επαφή με τους Έλληνες της κάτω Ιταλίας και της Ηπείρου αλλά και της Μασσαλίας, άρχισαν να υιοθετούν σταδιακά τον ελληνικό πολιτισμό εγκαταλείποντας τον Ετρουσκικό που επίσης είχε ελληνικά στοιχεία.

Ωστόσο οι Ρωμαίοι ήταν ηθικά αδύναμοι άνθρωποι και ηθικά αδύναμη κοινωνία. Η εγκατάλειψη του παραδοσιακού στρατιωτικού τρόπου ζωής και η εισαγωγή των ανέσεων του πολιτισμού τους διέφθειρε, διαφθείροντας και οι ίδιοι σε βαθμό ανεπανόρθωτο το Αρχαίο Ελληνικό Πνεύμα. Έχοντας καταλύσει τα Ελληνιστικά και Ελληνικά Κράτη, δεν υπήρχε ουσιαστικά αντίβαρο σε αυτό. Έτσι σταδιακά δημιουργήθηκε ένας κόσμος εξαιρετικά καταπιεστικός για τους ανθρώπους, βαθύτατα απάνθρωπος όπου οι άνθρωποι δεν ήταν παρά περαστικοί από την ζωή, η κοινωνική ανέλιξη πολύ δύσκολη και η μόρφωση προνόμιο των λίγων, ο Αυτοκράτορας (ένας άνθρωπος) λατρεύονταν σαν Θεός. Υπήρχε μια τεράστια δυσαρμονία. Όπως είχα γράψει σε παλαιότερο κείμενο ο Χριστιανισμός έδωσε μια άλλη ανάσα στον Ελληνορωμαϊκό (πια) πολιτισμό [1], πέρασε μια κουλτούρα περισσότερο ανθρωπιστική και πνευματική, στοιχείο που γρήγορα εντόπισε ο δαιμόνιος Κωνσταντίνος ο Μέγας.

Οι Ρωμαίοι είχανε προσθέσει όμως στον Ελληνικό Πολιτισμό ορισμένα στοιχεία σημαντικά, που από ότι φαίνεται εκ της κοινωνικής εξελίξεως βόλευαν να διατηρηθούν και σε έναν βαθμό υπάρχουν μέχρι και σήμερα στην κοινωνία της Δύσης. Πρώτον το δικαστικό τους σύστημα, δεύτερον τις υπέροχες κατασκευές τους και τις τεχνικές τους και τρίτον την πολιτική οργάνωση ενιαίου Κράτους και της πολιτικής κυβερνητικής ιδεολογίας και νομενκλατούρας. Αυτό, το κράμα δηλαδή μεταξύ Ρωμαϊκής Διοικητικής Τέχνης, Ρωμαϊκής Κατασκευαστικής Τέχνης και του Ελληνικού Πολιτισμού και πνεύματος είναι που ονομάζεται «Ελληνορωμαϊκός Πολιτισμός».

Οι ιστορικοί και οι κοινωνικοί επιστήμονες, έχουν παρατηρήσει ότι οι Αυτοκρατορίες χτίζονται επάνω στον πόλεμο, συνήθως από βαρβάρους αιμοδιψείς λαούς που στόχο έχουν τον γρήγορο πλουτισμό από τις κατακτήσεις. Οι Ρωμαίοι δεν είναι εξαίρεση σε αυτό. Είναι σαφές στην Ρωμαϊκή Ιστορία ότι οι Ρωμαίοι Πολίτες κατά την περίοδο της Δημοκρατίας, μόλις μια φορά αρνήθηκαν να στρατευτούν και να πάνε σε πόλεμο και αυτό για να κερδίσουν πολιτικά δικαιώματα οι Πληβείοι. Όλες τις άλλες φορές ήταν κάθετοι υπέρ του πολέμου. Το ζήτημα είναι τι συμβαίνει σε αυτές μετά το πέρας των κατακτήσεων. Όταν πια δεν έχουν άλλο χώρο για επέκταση. Εκεί οι πρώην πολεμοχαρείς πολίτες, αρχίζουν να ξεχνούν τον πόλεμο και επιδίδονται σε ειρηνικές δραστηριότητες που δεν είναι άσχετες με τον πολιτισμό. Εκεί το πολεμικό κίνητρο έχει εκλείψει πια και η Αυτοκρατορία – και κάθε Αυτοκρατορία – είναι πια ευάλωτη στις επιδρομές των απολίτιστων βαρβάρων. Οι κοινωνικές αναταραχές δε είναι μεγάλες καθώς οι κοινωνικές αλλαγές όταν αυτές συμβούν αντιμετωπίζονται εχθρικά από την άρχουσα τάξη. Κάτι τέτοιο συνέβη και με την έλευση του Χριστιανισμού.

Η μονιμοποίηση του Δικτάτορα στην Ρώμη και το πέρασμα της Δημοκρατίας στην Αυτοκρατορία, είχε αλλαγές σημαντικές. Οι Ρωμαίοι έπαψαν πια να υπηρετούν την πόλη τους, και ο Στρατός έγινε μισθοφορικός ουσιαστικά, πιστός μόνο στον Αυτοκράτορα που πλήρωνε τους μισθούς τους και αυτό όχι πάντα.

Ο Χριστιανισμός άρχισε να «ταλαιπωρεί» την Αυτοκρατορία, για έναν και μόνο λόγο, ότι έδινε ανθρώπινα (και επομένως πολιτικά) πλέον δικαιώματα σε όλους. Αυτό τάραξε τις κοινωνικές δομές. Στην Ανατολή ο Χριστιανισμός είχε τεράστια διείσδυση, πολύ μεγαλύτερη τουλάχιστον από όση είχε στην Δύση, παρότι οι Ιουδαίοι παρέμεναν πιστοί στην δική τους Θρησκεία. Αυτό δεν είναι άσχετο πιστεύω με το γεγονός ότι το ελληνικό στοιχείο ήταν εντονότερο σε εκείνο το κομμάτι της Αυτοκρατορίας και σίγουρα το 12θεϊστικό καθεστώς της Αυτοκρατορίας, με το ήθος που αυτό είχε, ή για την ακρίβεια που δεν είχε, δεν ήταν και τόσο ελκυστικό συνολικά. Από την άλλη στην Δύση, ο εκρωμαϊσμός δεν ήταν πλήρης, ή μάλλον ο εξελληνισμός ήταν χαλαρότερος της Ανατολής. Εκεί είχαν δεχτεί οι πληθυσμοί περισσότερα στοιχεία των Ρωμαίων και λιγότερα των Ελλήνων και διατηρούσαν μεγάλο μέρος των παγανιστικών τους παραδόσεων κόντρα στο ρωμαϊκό και ελληνικό 12θεο. Εκεί ο Χριστιανισμός δυσκολεύτηκε να διεισδύσει.

Η έλευση του Χριστιανισμού στην Ανατολή, παρά τις συγκρούσεις με τον Αρχαίο Κόσμο, συγκρούσεις για τις οποίες πολλοί αρχαιολάτρεις κατηγορούν τον Χριστιανισμό, διέσωσε την Αυτοκρατορία και μαζί τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό στο μεγαλύτερο μέρος του. Βέβαια ένα μέρος καταστράφηκε, όχι γιατί αυτό κήρυττε ο Χριστιανισμός, απεναντίας, καταστράφηκε από φανατισμένους ανθρώπους εναντίον των τόσο μισητών τους συμβόλων, φανατισμό στον οποίο συμμετείχε πολλές φορές και ο τότε πρώτος κλήρος που ανήκε σε λαϊκές μάζες. Αν κανείς όμως μπει στην θέση εκείνων των ανθρώπων, ίσως δύσκολα θα δρούσε διαφορετικά. Σταδιακά το «Έλληνας» άρχισε σαν τίτλος να σημαίνει ειδωλολάτρης και παγανιστής και αποκολλήθηκε από τους βαθύτατους πνευματικούς του δεσμούς για τους λαϊκούς της Αυτοκρατορίας. Ωστόσο πλέον δεν υπήρχαν Έθνη όπως τα γνωρίζαμε ως «Εθνότητες» κατά το παρελθόν. Έτσι οι Χριστιανοί  (ειδικότερα οι Ορθόδοξοι) αποτέλεσαν τον θεμέλιο λίθο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, και οι ουσιαστικοί κληρονόμοι του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού, σε ένα πιο εξελιγμένο κοινωνικά μοντέλο υπό ένα κραταιό Κράτος.

Παρά το ότι η λέξη  «Έλληνας» σήμαινε κάτι ξένο, παλιό, η Αυτοκρατορία ήταν βαθύτατα Ελληνική σε κουλτούρα. Η αγάπη για το ωραίο συνέχισε να υπάρχει  και να το δημιουργεί. Παράλληλα σε αντίθεση με ότι λένε Ιταλοί και Σκωτσέζοι, το πρώτο Πανεπιστήμιο στον κόσμο ήταν το Πανεπιστήμιο της Μαγναύρας στην Κωνσταντινούπολη, όπου ένα εκ των πρώτων μαθημάτων του ήταν και η Φιλοσοφία και εκείνο το οποίο διέσωσε τα περισσότερα κείμενα των αρχαίων συγγραφέων μαζί φυσικά με τους Άραβες αργότερα που τα αντέγραψαν από διάφορες πηγές.

Την ίδια ώρα στην Δύση τα πράγματα ήταν πολύ άσχημα. Η Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρεε. Εκεί δεν υπήρχε ο Χριστιανισμός για να δώσει μια κοινωνική και ηθική ανάσα στην Αυτοκρατορία. Οι άνθρωποι δεν στρατεύονταν και δεν πληρώνανε φόρους, το Κράτος για αυτούς ήταν πια ανύπαρκτο, ζούσαν με τον φόβο του θανάτου. Σύνορα ουσιαστικά δεν υπήρχαν ασχέτως τι βλέπουμε εμείς σήμερα στους χάρτες μας. Ο τότε άνθρωπος δεν ήξερε πια αν είναι πολίτης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και αν η Ρώμη ακόμη έστεκε. Πόσιμο νερό δεν υπήρχε, τα δημόσια έργα είχανε σταματήσει. Και εκεί παρά την μικρή αρχικά διείσδυση του Χριστιανισμού, ο Χριστιανισμός ήταν που διέσωσε από τους βάρβαρους ότι διασώθηκε εκ του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού μέσω των μοναστηριών. Η κρατική διάλυση ώθησε τους ανθρώπους να «δεθούν» με τον εκάστοτε τοπικό κυβερνήτη στήνοντας ουσιαστικά το σύστημα της Φεουδαρχίας σταδιακά. Εκείνα που διασώθηκαν ήταν τόσο λίγα που σήμερα εκείνη την εποχή την ονομάζουμε «Μαύρα Χρόνια» (Dark Ages – ή Μεσαίωνας).

Από την άλλη η Χριστιανική Ανατολή είχε άλλη εικόνα. Ανέπτυξε και πάλι έναν θαυμάσιο πολιτισμό, τον Βυζαντινό (όπως συνηθίζουμε να τον λέμε) το μεγαλείο του οποίου μας θαμπώνει μέχρι και σήμερα όπου στέκουν ακόμη μνημεία του. Αυτή την Αυτοκρατορία την κράτησαν οι λεγόμενοι Ρωμιοί, οι οποίοι υπήρξαν και βασικός της πυλώνας. Οι ελληνόφωνοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί δηλαδή. Εκεί υπήρχε ισχυρό Κράτος και κεντρική εξουσία, ο λαός στρατεύονταν όπου παρουσιαζόταν ανάγκη για να υπερασπιστεί την Αυτοκρατορία του (Θέματα) και οι άνθρωποι ζούσαν και πεθαίνανε υπερασπίζοντας «πατρίς και θρησκεία».

Φυσικά η Αυτοκρατορία ήταν μονοπολιτιστική, αλλά εξόχως πολυεθνική. Δηλαδή παρότι το Ελληνικό στοιχείο ήταν κυρίαρχο, δεν ήταν μια Αυτοκρατορία Ελλήνων. Μάλιστα πολλοί εκ των Αυτοκρατόρων ήταν αλλοεθνείς (πχ Ίσαυροι, Αρμένιοι κλπ). Όμως ο κορμός της Αυτοκρατορίας ήταν κυρίως ελληνικός. Οι Έλληνόφωνοι Χριστιανοί Ορθόδοξοι ήταν που κρατούσαν στα χέρια τους την Οικονομική, Πολιτική και Πολιτιστική ζωή εκείνης της Αυτοκρατορίας και οι μόνοι που την υπερασπίστηκαν μέχρι τέλους χωρίς ποτέ να στραφούν εναντίον της.

ΤΟ ΣΗΜΕΡΑ

Συνεχώς παρακολουθώ ιστοσελίδες ιστορίας, όχι για να διαβάζω πληροφορίες αλλά για να βλέπω τα σχόλια των αναγνωστών και να καταλάβω τι αντιλήψεις έχουν για το τότε, σήμερα. Δεν μπορεί να φανταστεί ένας Έλληνας πόσο αγάπη έχουν για την Βυζαντινή Ιστορία οι Σλάβοι (κυρίως) και δευτερευόντως οι Αρμένιοι. Ακόμα και οι Ρώσοι (που δεν είναι καθαρά Σλάβοι). Όλοι τους πασχίζουν να δείξουν ότι σαν Έθνη μοχθήσανε για την Αυτοκρατορία και να πάρουν μέρος της δόξας της.

Από την άλλη εμείς σε αυτή την χώρα την έχουμε παντελώς παραμελημένη. Όπως έλεγε και η Αρβελέρ στην πραγματικότητα είμαστε το μόνο Έθνος που η Πρωτεύουσα του δεν έχει απελευθερωθεί, και δικαίως λέει ότι είμαστε πιο κοντά στους «Ρωμιούς» παρά στους «Έλληνες»… φυσικά γελώντας. Δεν λέει προφανώς ότι ο Ρωμιός δεν είναι ο πολιτικός απόγονος του Έλληνα, οι Νεοέλληνες όμως είμαστε οι πολιτικοί απόγονοι ΤΩΝ ΡΩΜΙΩΝ και εμμέσως μέσω αυτών των Ελλήνων και αυτό θέλει να καυτηριάσει. Ότι δεν γνωρίζουμε καθόλου εκείνους από τους οποίους προερχόμαστε.

Και μάλιστα σε μια συνέντευξη της λέει ότι ο σύγχρονος Έλληνας θα είχε διορθώσει πολλά εκ των συναισθηματικών του κενών αν γνώριζε βυζαντινή ιστορία. Στην ψυχολογία αυτό που εμμέσως και με λαϊκό τρόπο είπε η Αρβελέρ λέγεται «κρίση ταυτότητας». Γελώντας η ίδια μια μέρα είπε, «δεν μπορεί ο Έλληνας να καταλάβει πως από το Φίλιππος, το Νέαρχος πέρασε στο Μιχάλης, στο Νίκος, στο Κώστας» (η έκφραση δεν είναι ακριβής, είναι στο περίπου όπως το θυμάμαι σαν ουσία). Αυτό δημιουργεί κρίση ταυτότητας σε έναν άνθρωπο, κόμπλεξ κατωτερότητας σε πολλές περιπτώσεις και απώλεια σκοπού ύπαρξης. Ένα μέρος της έχθρας προς το κράτος προέρχεται και από την κρίση ταυτότητας εκείνων που το εχθρεύονται.

Στην πραγματικότητα η Αυτοκρατορία ήταν βαθύτατα ελληνική Αυτοκρατορία. Οι Βούλγαροι, οι Σλάβοι, οι Αρμένιοι κλπ έκαναν ξεχωριστά Κράτη μόλις η Αυτοκρατορία σταμάτησε να τους εξυπηρετεί, παρότι πράγματι προσφέρανε πολλά όσο έμειναν μέσα σε αυτή. Και τα προσέφεραν με όλη την καλή διάθεση και την καρδιά τους και θυσιάστηκαν και για αυτή σε πολλές περιπτώσεις και ως Έλληνες πρέπει για αυτό τον λόγο να τους βλέπουμε φιλικά. Εκείνοι οι δεσμοί παραμένουν ζωντανοί ακόμα και σήμερα στην πολιτική. Αυτές οι χώρες μας σέβονται και μας τιμούν και αν όχι πάντα οι διοικήσεις τους σίγουρα οι πολίτες τους. Μάλιστα οι Σέρβοι θεωρούν την πτώση της Κωνσταντινούπολης μέρα πένθους όπως και εμείς. Μάλιστα σε ένα γκρουπ συζήτησης είδα έναν Βούλγαρο να ποστάρει περήφανος την διάλυση των Αράβων που πολιορκούσαν την Πόλη από το συνεχές πλευροκόπημα των Βουλγάρων το 718 μ.Χ., που σημειωτέον αυτοί προσφέρανε τα λιγότερα όλων και μάλιστα μαχαίρωσαν πολλές φορές την Αυτοκρατορία. Τόση μεγάλη η ανάγκη όλων τους να πάρουν λίγο από το μεγαλείο της!

Μεγαλείο που μόνο εμείς αγνοούμε. Ο  δικέφαλος αετός, ένα εκ των συμβόλων της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, είναι το βασιλικό σύμβολο της Σερβίας, της Ρωσίας και εθνικό σύμβολο στην σημαία της Αλβανίας ενώ εμάς είναι σύμβολο εμφανές μόνο στις εκκλησίες και σε ποδοσφαιρικές ομάδες των οποίων οι οπαδοί πολλές φορές αγνοούν εντελώς και την ιστορία του.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Αν ψάχναμε να βρούμε ποιοι εκείνη την εποχή αντιπροσώπευαν πνευματικά και νοητικά αλλά και ηθικά καλύτερα τους αρχαίους Έλληνες, δεν θα μπορούσαμε να βρούμε καλύτερη ομάδα από τους Ρωμιούς στον τότε γνωστό κόσμο. Αν σήμερα ψάχναμε σε όλους πολιτιστικά, πνευματικά και ηθικά ποιοι είναι καλύτεροι απόγονοι των Ρωμιών, σίγουρα δεν θα βρίσκαμε καλύτερους απογόνους από εμάς τους «Νεοέλληνες». Μην πετάμε το λοιπόν κομμάτι της τόσο θαυμάσιας ιστορίας μας στους άλλους. Μην το χαρίζουμε σε λαούς που έκαναν ελάχιστα για να το αξίζουν.

Σινίκογλου Μιχάλης

[1] http://msinikoglou.blogspot.gr/2014/02/12.html