ΗΓΕΣΙΑ ΚΑΙ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ

Πράγματι η ιστορία έχει πολλά να διδάξει. Ελάχιστοι άνθρωποι γνωρίζουν καλά την ιστορία. Οι περισσότεροι έχουν κατασταλάξει σε όσα έμαθαν στο σχολείο, στην καλύτερη των περιπτώσεων, χωρίς ποτέ να εμβαθύνουν περισσότερο στις λεπτομέρειες της που πράγματι από άποψη Κοινωνικών Επιστημών είναι πράγματι «το καλύτερο σχολείο».

Βασικό στοιχείο που δομεί τα σύγχρονα Κράτη, Επιχειρήσεις και γενικά Οργανισμούς, και καθορίζει το μέλλον τους, είναι το στοιχείο της Ηγεσίας. Το στοιχείο της Ηγεσίας έχει απασχολήσει πολλούς εκ των καθηγητών μου στο Πανεπιστήμιο, αλλά δυστυχώς δεν βρήκα μέχρι σήμερα κάποιο ελληνικό σύγγραμμα που να γράφει κάτι πρωτότυπο.

Οι ΗΠΑ πραγματικά έχουν δώσει πολύ μεγάλη έμφαση σε αυτό το κομμάτι. Έχουν καταφέρει να ορίσουν σε έναν βαθμό τα άτομα με «ηγετικό προφίλ» και το εν λόγω αποτελεί βασικό παράγοντα υποτροφιών σε όλο τους το εκπαιδευτικό σύστημα. Κάτι που στην Ελλάδα όχι μόνο δεν αποτελεί βασικό στοιχείο αλλά έδωσε την θέση του στο πλέον υπαλληλικό κριτήριο των «τυπικών προσόντων».

Πραγματικά κάθε χρόνο έχει κανείς κάτι καινούριο να διαβάσει για αυτό το θέμα από την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Ωστόσο θεωρώ ότι η πολυποίκιλη ιστορία της Ελλάδας έχει να δώσει συμπεράσματα σημαντικά χωρίς να χρειαστεί να διαβάζουμε «ξενόφερτα» βιβλία απαραίτητα για να τα καταλάβουμε. Τόσο απλός είναι ο ελληνικός πνευματικός πλούτος στο να βρούμε και σήμερα ακόμα «πρωτοτυπίες» για ανάλυση..

Ο ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΣ

Ο λόγος που επέλεξα τον Ιουστινιανό είναι επειδή είναι ένα «λαμπρός», σύμφωνα με την ιστορική γνώση των περισσοτέρων, Αυτοκράτορας. Ο Ιουστινιανός είναι ο ενσαρκωτής της «Μεγάλης Ιδέας» του Βυζαντίου, δηλαδή της επανασύστασης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τους βαρβάρους. Επίσης σύμφωνα με την «λογική των χαρτών» εκείνος ο οποίος έφτασε τα όρια της Αυτοκρατορίας όσο κανείς άλλος στην ιστορία της.

Η «λογική των χαρτών» είναι μια λογική – που την είχα και εγώ παλαιότερα – όπου έκρινα την επιτυχία ή την αποτυχία ενός ηγέτη στην ιστορία με βάση τον χάρτη. Στην πραγματικότητα αυτό θα έπρεπε να ήταν το τελευταίο κριτήριο και αυτό το στοιχείο (δηλαδή την έκταση της Αυτοκρατορίας) θα το αφήσω έξω από την κριτική ανάλυση. Ωστόσο ο «μεγάλος χάρτης» εξακολουθεί να γοητεύει τις μάζες στην επιφανειακή μελέτη της ιστορίας. Όμως πραγματικά στην περίπτωση των χωρών και των Οργανισμών, μπορούμε να πούμε ότι είναι από εκείνες στις οποίες το μέγεθος από μόνο του δεν μετράει.

Επιστρέφοντας λοιπόν στον Ιουστινιανό (ή Ιουστινιανό τον Μέγα), ο οποίος κυβέρνησε από το 527 – 565 μ.Χ. έχουμε πολλά να πούμε.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Ο Ιουστινιανός ήταν ένας «πολεμικός» Αυτοκράτορας. Κατάφερε να κερδίσει και να καταλύσει τα βασίλεια των Βανδάλων στην Βόρειο Αφρική, ιδρύοντας το Εξαρχάτο της Καρχηδόνας το 533 μ.Χ. Αμέσως μετά εκστρατεύει κατά των Οστρογότθων οι οποίοι είχαν καταλάβει την Ιταλική χερσόνησο και την Σικελία και τους νικά, συλλαμβάνοντας τον αρχηγό των Γότθων Ουϊτίγι και την οικογένεια του ζωντανούς το 538 μ.Χ. καταλύοντας το βασίλειο των Οστρογότθων και ενώνοντας την Ιταλία στην Αυτοκρατορία. Στην συνέχεια στρέφεται Ανατολικά όπου σε πόλεμο με τους Πέρσες που επιτέθηκαν στην Αυτοκρατορία, ο Ρωμαϊκός (Βυζαντινός) Στρατός κερδίζει.  Στην συνέχεια γίνεται μια προσπάθεια από τους Γότθους να ανακαταλάβουν την Ιταλία, μάλιστα καταφέρνουν να καταλάβουν μέχρι και την Ρώμη, αλλά καταλήγει σε καταστροφή τους και αυτή η προσπάθεια. Τέλος το 551 – 555 στέλνεται ένα εκστρατευτικό σώμα στην Ιβηρική Χερσόνησο (Ισπανία) και καταλαμβάνει το παραλιακό τμήμα της Νότιας Ισπανίας και πολλά κομμάτια της ενδοχώρας.

Στα θρησκευτικά ζητήματα, υποστήριξε με θέρμη την Ορθοδοξία διώκοντας και πιέζοντας πολύ ειδωλολάτρες, Εβραίους, και αιρετικούς. Σε γενικές γραμμές σε σημείο που υπερέβαινε τα εσκαμμένα. Ωστόσο από πολιτική απόψεως η στάση του κρίνεται εκ του αποτελέσματος ορθή.

Στα Οικονομικά ήταν σχετικά θετικός Αυτοκράτορας αν και σπατάλησε τα Ταμεία. Όταν ανέλαβε την Αυτοκρατορία, οι προκάτοχοι του, του είχαν αφήσει ένα ταμείο ύψους σημερινών 400.000 χρυσών λιρών Αγγλίας. Παρότι σπατάλησε τα Ταμεία, η φορολογική του μεταρρύθμιση έφερε περισσότερα έσοδα σε συνδυασμό με τις κατακτήσεις του στην Αυτοκρατορία κατά 1/5 περίπου. Όμως οι φόροι ήταν υπερβολικοί και οι εξεγέρσεις ήταν πολύ συχνές με αποτέλεσμα να προκαλείται αστάθεια στην Αυτοκρατορία και να υπονομεύεται η παραγωγική της δυνατότητα. Οι απώλειες και οι στρατεύσεις των πολέμων, οδήγησαν σε έλλειψη εργατικού δυναμικού, οδηγώντας σε άνοδο τους μισθούς και επομένως τα κόστη παραγωγής. Θα λέγαμε σήμερα «μειώνοντας την Ανταγωνιστικότητα της Οικονομίας».

Η ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΚΑΙ Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ

Ο Αυτοκράτορας αυτός, ήταν ένα άνθρωπος αδύναμος και αρκετά δειλός. Για παράδειγμα στα γεγονότα της Στάσης του Νίκα, όπου ο λαός της Κωνσταντινούπολης μέσω των «Δήμων» (των ομάδων του Ιπποδρόμου) ξεσηκώθηκαν κατά του Αυτοκράτορα και όδευαν στα Ανάκτορα για να τον ανατρέψουν, ο Ιουστινιανός το πρώτο που σκέφτηκε ήταν να φύγει με πλοίο άμεσα από την Πρωτεύουσα αφήνοντάς την στο έλεος του όχλου. Τον απέτρεψε κυριολεκτικά στον δρόμο η γυναίκα του, η Αυτοκράτειρα Θεοδώρα που τον έπεισε να μείνει και να αντιμετωπίσει με βία τον όχλο που κατέστρεφε την Πρωτεύουσα και όδευε στο Παλάτι. Δεν ήταν λίγες οι φορές οι οποίες η ανασφάλεια του απαιτούσε το «ντάντεμα» της Θεοδώρας.

Ο εν λόγω παρότι ήταν εμπνευστής ενός μεγάλου οράματος, θα ήταν απορίας άξιο το πώς κατάφερε να το πραγματοποιήσει όντας ένας τέτοιος άνθρωπος. Φυσικά με ένα εκ των βασικότερων στοιχείων της Ηγεσίας, κατά την άποψη μου, την επιλογή σωστών συνεργατών. Ο Ιουστινιανός ουσιαστικά δεν έκανε απολύτως τίποτα από το να δίνει οδηγίες και μάλιστα αρκετά ασαφείς και πολλές φορές μη ρεαλιστικές. Η ικανότητα των συνεργατών του είναι που έφερνε αποτελέσματα ακόμα και εκεί που τα αποτελέσματα ήταν σχεδόν αδύνατα, μαζί με την βοήθεια της τύχης.

Για παράδειγμα, η συγκέντρωσή χρημάτων για τις εκστρατείες του ήταν αποτέλεσμα κυρίως του έργου των προκατόχων του Αναστάσιος ο Α’ («ο Δίκορος», γιατί είχε μάτια διαφορετικού χρώματος) και του Ιουστίνου το Α’. Παράλληλα το κενό και την συνεχή ροή χρημάτων στην Κωνσταντινούπολη φρόντισε ο ικανότατος στη συλλογή των φόρων και στην φορολογική μεταρρύθμιση Ιωάννης ο Καππαδόκης.

Τις νίκες εναντίον των Περσών, τον Βησιγότθων και των Οστρογότθων τις έκαναν δύο μεγάλοι στρατηγοί εκείνης της εποχής, ο Βελισάριος και ο Ναρσής. Ο Ναρσής ήταν σχετικά γηραιότερος, αλλά ήταν ικανότατος στρατηγός. Ο Βελισάριος όμως αποτελεί φαινόμενο για τα ιστορικά δεδομένα. Ήταν ικανός να πράξει τα πάντα και να κερδίζει ακόμα και εκεί που δεν υπήρχε καμία ελπίδα. Η νίκη επί των Οστρογότθων ήταν καθαρά δική του πανούργα ιδέα, τέχνασμα επίσης ακολούθησε και στον πόλεμο κατά του Χοσρόη (βασιλιά των Περσών) για να κερδίσει.

Κατά τα άλλα ο Ιουστινιανός ήταν τόσο «μικρός» από ηθικής απόψεως άνθρωπος και ενδεχομένως και στο μυαλό, που κατάφερε να υποψιάζεται ακόμα και τους συνεργάτες του. Ένα εκ των προτερημάτων που είχαν, και βασικό για την επιτυχία του Αυτοκράτορα προς τον λαό και τον Στρατό, παρά την δυσβάσταχτη φορολογία που ο ίδιος επέβαλλε και τον οικονομικό ορυμαγδό της Αυτοκρατορίας από την βαριά φορολόγηση, ήταν η εντιμότητα τους παράλληλα με την αντικειμενική ικανότητα τους. Όλοι τους ήταν ακέραιοι και έντιμοι σε απόλυτο βαθμό. Ουδέποτε έπραξαν κατά της Αυτοκρατορίας για ίδιον όφελος ή κατά του Αυτοκράτορα, τον οποίο υπηρέτησαν πιστά μέχρι τέλους, ακόμα και όταν έπεφταν σε δυσμένεια (περίπτωση Βελισάριου). Ουδέποτε καταχράστηκαν τα δημόσια Ταμεία παρότι είχαν κάθε δυνατότητα να το κάνουν (περίπτωση Ιωάννη Καππαδόκη) και ουδέποτε συνωμότησαν κατά του Αυτοκράτορα ακόμα και στην δυσκολότερη ώρα του (Στάση του Νίκα), αντιθέτως τον έσωζαν από κάθε περιπέτεια στην οποία έβαζε τον εαυτό του για να υπηρετήσει τα οράματα του. Φυσικά ακόμα και η επιλογή της γυναίκας του ήταν σωστή. Η Θεοδώρα υπηρέτησε τον άντρα της κατά βαθμό τεράστιο στηρίζοντας τον εκεί όπου αυτός αποδεικνύονταν πολύ λίγος.

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΣΟΦΙΑΣ

Ακόμα και στην περίπτωση της Αγίας Σοφίας αν κανείς δει λεπτομέρειες στο χτίσιμο της, θα δει ότι ο Ιουστινιανός είχε δώσει οδηγίες και εντολές για κάτι σχεδόν ακατόρθωτο.  Όμως προσέλαβε για αυτή την δουλειά δύο από τους καλύτερους μηχανικούς της εποχής, τον Ανθέμιο και τον Ισίδωρο. Αυτοί οι δύο, όπως και σε κάθε project, είχαν να αντιπαρατεθούν με τις παράλογες απαιτήσεις του Ιουστινιανού και τις χρονικές του πιέσεις, με τις δαπάνες που δεν ήταν ανεξάντλητες, και με τα στοιχεία της φύσης και της φυσικής. Οι ίδιοι μάλιστα αναγκαστήκαν να σκεφτούν μεγάλες πρωτοτυπίες για την εποχή (από μηχανικής απόψεως φυσικά) για να στηρίξουν τον τόσο μεγάλο τρούλο και να μην καταρρεύσει το οικοδόμημα υπό το βάρος του. Μάλιστα ο Ιουστινιανός ασκούσε τόσες πιέσεις στους μηχανικούς, ώστε είναι πολλά τα σημεία κακοτεχνίας που προδίδουν βιασύνη των μηχανικών να τελειώσουν ένα τόσο περίπλοκο project.

ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Οι στόχοι πράγματι επετεύχθησαν, όμως το όραμά του στερείτο ρεαλισμού. Οι κτήσεις του χαθήκαν πάρα πολύ γρήγορα γιατί δεν υπολόγισε τους εχθρούς που εποφθαλμιούσαν και την αδυναμία της Αυτοκρατορίας με τις τότε δυνατότητες της να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στον κίνδυνο. Συγκεκριμένα η Ιταλία  χάθηκε μόλις τρία χρόνια μετά τον θάνατο του. Το Εξαρχάτο της Καρχηδόνας, για παράδειγμα που δεν απειλούνταν από καμία οργανωμένη ομάδα πληθυσμού βαρβάρων πράγματι άντεξε πολλά χρόνια μετά.

Η κοινωνική γαλήνη για την Αυτοκρατορία ήταν παρελθόν. Οι κατακτήσεις του Ιουστινιανού έφεραν κοινωνική αστάθεια για δύο λόγους, αφενός για τους φόρους και αφετέρου για την ένταξη στην Αυτοκρατορία πολλών ετερογενών ομάδων πληθυσμού.

Παροιμιώδεις μένουν στην ιστορία οι σπατάλες του παλατιού εκείνης της εποχής. Ενώ οι συνεργάτες του πασχίζανε σχεδόν αφιλοκερδώς να επιτύχουν τους παράλογους – πολλές φορές – στόχους που ο ίδιος τους έθετε, ένα σύνολο αρπακτικών και παρατρεχάμενων του περιτριγύριζαν αυτόν και την Αυτοκράτειρα στο παλάτι απολαμβάνοντας την τριφηλή ζωή γεγονός που εξόργιζε τους πληθυσμούς. Ωστόσο υπάρχει μια αιτιολογία σε αυτό, στο ότι έτσι διπλωματικά επιδεικνύονταν το μεγαλείο της Αυτοκρατορίας στις διπλωματικές αποστολές βαρβάρων που έφταναν στην Κωνσταντινούπολη.

Ωστόσο εξασφάλισε τουλάχιστον τα ανατολικά σύνορα της Αυτοκρατορίας, έφερε την παραγωγή μεταξιού στο Βυζάντιο από την Κίνα με τέχνασμα δύο μοναχών, μεταρρύθμισε την φορολογική πολιτική, έχτισε πολλά μεγάλα δημόσια έργα με μεγαλύτερο τον υπέρλαμπρο ναό της Αγίας Σοφίας του Θεού (Ναός της Ύπατης Σοφίας του Ένσαρκου Λόγου του Θεού) και έγινε μια κωδικοποίηση των Νόμων πολύ σημαντική για την εποχή, ενώ το εμπόριο άνθισε.

ΗΘΙΚΟ ΔΙΔΑΓΜΑ

Ο Ιουστινιανός κρίνεται ένας επιτυχημένος Αυτοκράτορας από την μάζα των ανθρώπων ακόμα και σήμερα παρά την εμφανή αδυναμία του χαρακτήρα του σε πτυχές τις οποίες ο πολύς κόσμος αμέσως θα έθετε για έναν «μεγάλο ηγέτη». Προσωπικά τα συναισθήματα μου είναι ανάμικτα για το πρόσωπο του. Άλλωστε πάει καιρός από τότε που σταμάτησα να πιστεύω σε «υπερανθρώπους» μεγάλους ηγέτες.

Ο Ιουστινιανός όμως έχει δύο στοιχεία από τα τρία, τα οποία θεωρώ πολύ σημαντικά σε μια ηγετική προσωπικότητα.

Α) Το όραμα. Είχε ένα ξεκάθαρο όραμα για την Αυτοκρατορία και, ασχέτως αν προσωπικά το θεωρώ ρεαλιστικό ή όχι, κατάφερε να το περάσει στην Διοίκηση και να το εφαρμόσει και να το υπηρετήσει μέχρι τέλους στην ζωή του.

Β) Την επιλογή συνεργατών. Είχε επιλέξει τους κατάλληλους ανθρώπους για τις κατάλληλες θέσεις και κυρίως έντιμους και κατάλληλους. Γιατί η ικανότητα χωρίς την εντιμότητα είναι κενό γράμμα όταν μιλούμε για επιλογή του σωστού ανθρώπου σε μια θέση κοινού συμφέροντος. Επίσης επέλεξε ανθρώπους που ήταν πιστοί στον ίδιο και όχι στα προσωπικά τους οφέλη και φιλοδοξίες στοιχείο που σχετίζεται και με το παραπάνω προσόν, δηλαδή την εντιμότητα.

Αυτά τα δύο ήταν αρκετά για να μεγαλουργήσει ως Αυτοκράτορας. Όπως προείπα προσωπικά επισημαίνω και ένα ακόμα στοιχείο μαζί με τα δύο παραπάνω που δεν το είχε, σύμφωνα με την άποψη μου, την ικανότητα δημιουργίας της επόμενης κατάστασης μετά από αυτόν ώστε να εδραιωθεί το όραμα του και μετά το πέρας της «θητείας» του. Αυτό, δηλαδή η εξασφάλιση των συνθηκών της επόμενης μέρας για τον Οργανισμό τον οποίο ένας Ηγέτης καλείται να υπηρετήσει είναι ίσως το σημαντικότερο κατά την άποψη μου στην κρίση μου για έναν άνθρωπο ως Ηγέτη.

Το παράδειγμα του Ιουστινιανού το χρησιμοποίησα γιατί σήμερα, δεν χρειαζόμαστε στην παρούσα κοινωνική, πολιτική και οικονομική συγκυρία και με τα σύγχρονα Κράτη ως έχουν, ούτε Λεωνίδιδες, ούτε Βασίλειους Βουλγαροκτόνους να έχουν περισσότερο ηρωισμό από ότι μυαλό και μόρφωση. Χρειαζόμαστε ανθρώπους που να έχουν τα θετικά στοιχεία της Ηγεσίας που το παράδειγμα του Ιουστινιανού μας δείχνει (μαζί με το τρίτο που όπως φάνηκε δεν το είχε ο ίδιος και ανέφερα στην προηγούμενη παράγραφο). Γιατί τα προβλήματα σήμερα στον πολιτισμένο κόσμο είναι τόσο σύνθετα που δεν λύνονται με ένα σπαθί στο χέρι και τον ηρωισμό. Επίσης το Πρωθυπουργοκεντρικό Σύστημα είναι τέτοιο στην χώρα που όσο ικανός και να είναι ένας άνθρωπος στην συγκεκριμένη θέση (και σε κάθε τέτοια θέση αντίστοιχου δαιδαλώδους Οργανισμού) από μόνος του δεν μπορεί να λύσει τίποτα ή ελάχιστα. Το Όραμα χαράσσει τον δρόμο (την σημασία του οποίου είχα προαναφέρει) [1], οι κατάλληλοι άνθρωποι στις κατάλληλες θέσεις το υλοποιούν (επιλογή συνεργατών ως ικανότητα) και η «εξασφάλιση της συνέχειας» το σφραγγίζει στον χρόνο για να μην πάνε οι θυσίες του παρόντος χαμένες στην συνέχεια.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Κάποιο πρόσωπο που διάβασε το κείμενο πριν το αναρτήσω, με ρώτησε για τον τρόπο με τον οποίο «εξασφαλίζεται η συνέχεια». Αυτό αποτελεί ολόκληρη ανάλυση που θα ήταν καλό να αφιερώσω σε άλλο κείμενο σε συνδυασμό με ένα ιστορικό παράδειγμα αν αυτός ο τρόπος ανάλυσης πτυχών του Management είναι πιο ευχάριστος.

Σινίκογλου Μιχάλης

Sinikoglou Michalis 

B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)

[1] http://msinikoglou.blogspot.gr/2013/11/blog-post_1307.html