Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΕΒΛΩΣΕΙΣ

Υπάρχει μια επικρατούσα αντίληψη στην Κοινωνία, ότι ο Φιλελευθερισμός προωθεί τα Μονοπώλια και ότι ο Σοσιαλισμός «τα σκοτώνει». Μέσω της ρητορικής τους τα Σοσιαλίζοντα Κόμματα έχουν καταφέρει να κάνουν το παραπάνω δεδομένο, ενώ στην πραγματικότητα συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο.

Η ΘΕΩΡΙΑ

Σύμφωνα με τους Σοσιαλιστές, η ύπαρξη κέρδους και ιδιοκτησίας που ο Καπιταλισμός / Φιλελευθερισμός επιτρέπει, δημιουργεί κίνητρα στους «κεφαλαιούχους», «καπιταλιστές» (δεν έχει σημασία η ταμπέλα), να πιέζουν τις καταστάσεις για να κερδίζουν Μονοπώλια επί της εμπορίας συγκεκριμένων αγαθών ή υπηρεσιών.

Οι θεωρητικοί του Σοσιαλισμού, αλλά και οι οπαδοί του Νεοφιλελευθερισμού χρησιμοποιούν τις απόψεις του John Locke περί ιδιοκτησίας. Οι μεν Σοσιαλιστές για να πείσουν ότι ο Φιλελευθερισμός ευθύνεται για τα Μονοπώλια και η αντίληψη του περί ιδιοκτησίας και κέρδους, και οι Νεοφιλελεύθεροι για να πείσουν ότι ορθώς ορισμένες πολυεθνικές κλείνουν τους Οικονομικούς και Πολιτικούς Θεσμούς στο όνομα της ελευθερίας δράσης τους.

Πράγματι ο John Locke αλλά και άλλοι μετά από αυτόν, όπως ο Robert Nozick, έγραψαν ότι κάθε άνθρωπος (χωρίς διαχωρισμούς) έχει δικαίωμα ιδιοκτησίας στον κόπο του και ότι κανείς άλλος δεν έχει δικαίωμα να του το αρπάξει. Το δικαίωμα ιδιοκτησίας αυτό μεταφέρεται ακόμα και σε φυσικούς πόρους (για παράδειγμα χρησιμοποιείται το Νερό και η Γη) και έχει υποχρέωση ο άνθρωπος να προστατεύει την ιδιοκτησία του (όχι απλά δικαίωμα).

Και οι δύο όμως σημειώνουν κάτι συγκεκριμένο που οι επικριτές και οι «υπέρμετροι» οπαδοί τους τείνουν να ξεχνούν ή να παραλείπουν σκοπίμως και σε αυτό θα επικεντρωθώ σήμερα. Γράφει ο Locke:

Sec. 27. “Though the Earth, and all inferior Creatures be common to all Men, yet every Man has a Property in his own Person. This no Body had any Right to but himself. The Labour of his Body, and the Work of his Hands, we may say, are properly his. Whatsoever then he removes out of the State that Nature hath provided, and left it in, he hath mixed his Labour with, and joyned to it something that is his own, and thereby makes it his Property. It being by him removed from the common state Nature placed it in, it hath by this labour something annexed to it, that excludes the common right of other Men. For this Labour being the unquestionable Property of the Labourer, no Man but he can have a right to what that is once joyned to, at least where there is enough, and as good left in common for others.”

Second Treatise of Civil Government – Cahpter 5.

Ξεκάθαρα ο ίδιος στην εν λόγω παράγραφο που εξηγεί αυτό το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, στην τελευταία του πρόταση κλείνει με το ότι πρέπει ο ιδιοκτήτης να έχει την κυριότητα από κάτι, το οποίο είναι σε αφθονία και υπάρχει αρκετό για όλους τους άλλους. Άρα παραδείγματα Μονοπώλησης δεν συνάδουν με την παραπάνω λογική.

Την λογική του την έκανε ακόμα πιο καθαρή ο Robert Nozick, ο οποίος ακόμα πιο ξεκάθαρα στο βιβλίο του “Anarchy, State and Utopia” λέει:

"The crucial point is whether appropriation of an unowned object worsens the situation of others. Locke's proviso that there be 'enough and as good left in common for others' is meant to ensure that the situation of others is not worsened.”

Δηλαδή επεξηγεί ότι η κατοχή ενός περιουσιακού στοιχείου από κάποιον δεν μπορεί να βλάπτει (κυριολεκτικά «χειροτερεύει») τις ζωές των άλλων. Άρα ξεκαθαρίζει παρακάτω, ότι ιδιοκτησία επιζήμια για τους άλλους δεν μπορεί να εννοηθεί σύμφωνα με τον Φιλελευθερισμό.

Ο ίδιος ασκεί κάποιου είδους κριτική στο εν λόγω κείμενο θεωρώντας ότι ο Locke είναι ασαφής καθώς η ιδιοκτησία ενός πράγματος και με δεδομένο ότι οι πόροι είναι πεπερασμένοι επάνω στην γη, κάνει δυσκολότερη (ή ακριβότερη) την ιδιοκτησία του ίδιου πράγματος από άλλους. Ωστόσο θεωρεί ότι το όριο μπορεί και πρέπει να ορίζεται κατόπιν κοινωνικής διαβούλευσης (η  βάση της Δημοκρατίας σύμφωνα με τους Φιλελεύθερους) και ξεκαθαρίζει ότι ΣΕ ΚΑΜΙΑ περίπτωση δεν μπορεί κάποιος να κατέχει την μοναδική πηγή/πόρο που διαθέτει μια κοινωνία καθώς με ακρίβεια θα βλάψει το κοινό καλό.

Πιο συγκεκριμένος γίνεται και σε περιπτώσεις διάφορες. Για παράδειγμα λέει ότι μπορεί μια χώρα να έχει πάρα πολλές πηγές νερού και να γίνει κάποιος άνθρωπος ιδιοκτήτης μιας κάποια στιγμή. Αν μια μέρα ξεσπάσει ξηρασία και μείνει μόνο η δική του πηγή, αυτός παρότι την είχε αποκτήσει σε πρωτύτερο χρόνο, χάνει την κυριότητα της αυτομάτως, ή για να είμαι πιο συγκεκριμένος, δεν έχει «δίκαια» κυριότητα της.

ΠΑΤΕΝΤΕΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ανάλυση του για τις πατέντες. Ένας άνθρωπος ανακαλύπτει κάτι καινούριο. Σύμφωνα με τους Φιλελεύθερους έχει την κυριότητα αυτού που ανακάλυψε εφόσον αυτό που ανακάλυψε η κοινωνία δεν το είχε πρωτύτερα. Άρα η αποκλειστική κατοχή του δεν χειροτερεύει την ζωή των άλλων. Επομένως έχει δικαίωμα να ορίσει τους όρους που θα το παρέχει στην κοινωνία.

 Το ίδιο ισχύει και για έναν φυσικό πόρο της οποίας η κοινωνία δεν γνώριζε την ύπαρξη πριν την ανακάλυψη του. Η αποκλειστική κατοχή από τον ίδιο από την στιγμή που τον ανακαλύπτει, δεν χειροτερεύει την ζωή των συμπολιτών του, το αντίθετο μάλιστα την βελτιώνει. Επομένως έχει το δικαίωμα της αποκλειστικής κατοχής του.

Βέβαια προβλέπει ότι επειδή περνώντας ο καιρός αυξάνονται οι πιθανότητες κάποιος άλλος να είχε ανακαλύψει το εν λόγω αντικείμενο, επομένως χάνει το δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης σταδιακά. Και έτσι όπως και σήμερα ισχύει, την πατέντα την έχει κάποιος κατοχυρωμένη για ένα διάστημα 20 χρόνων.

ΠΡΑΚΤΙΚΗ

Τα παραπάνω θεωρήματα εξυπηρετούν και πρακτικές πτυχές της σύγχρονης Οικονομίας εκτός από μια θεωρητικού επιπέδου συζήτηση. Οι αντιλήψεις αυτές διαμόρφωσαν την εποχή στην οποία ζούμε σήμερα και παρά την όποια κριτική σε αυτές τις θεωρήσεις (φυσικά είναι πολύ πιο περίπλοκες και αναλυτικές και σε άλλα πράγματα εκτός από την ιδιοκτησία), κρίνονται από την ιστορία ως οι πιο αποτελεσματικές στη δημιουργία πλούτου (παραγωγής).

Θα ρωτούσε εύλογα κανείς αν υπήρχε κάποια κοινωνία στην οποία δεν υπήρχε ιδιοκτησία στην ιστορία και πως ήταν εκεί η κατάσταση. Φυσικά η απάντηση είναι ότι υπήρξε. Στην περίοδο του Μεσαίωνα οι περισσότεροι άνθρωποι ήταν δουλοπάροικοι και δεν είχαν δικαίωμα στην ιδιοκτησία που ανήκε σε μια μορφή συγκεντρωτικής αποκεντρωμένης οντότητας, τον Φεουδάρχη. Οι άνθρωποι αυτοί καλλιεργούσαν ότι τους διέταζε να καλλιεργήσουν ο Φεουδάρχης και του παρέδιδαν το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής. Παράλληλα δεν είχαν κανένα δικαίωμα προσωπικό, πολλώ δε μάλλον ιδιοκτησία επί του κόπου τους. Αντίστοιχα παραδείγματα Κρατικού Συγκεντρωτισμού στην ιδιοκτησία έχουμε στις περιπτώσεις της ΕΣΣΔ και της Αιθιοπίας ή του Βασιλείου του Κονγκό και πάρα πολλές άλλες περιπτώσεις. Σε κάθε περίπτωση από αυτές οι άνθρωποι της κοινωνίας δεν είχαν κανένα προσωπικό όφελος από την αύξηση της παραγωγής τους, επομένως κανένα κίνητρο και έτσι η παραγωγή παρέμενε σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Δεν υιοθετούσαν νέους τρόπους καλλιέργειας και απέφευγαν να αυξήσουν την παραγωγή ακόμα και σκοπίμως.

Ενώ λοιπόν η ιδιοκτησία περιορίζει την ελευθερία των άλλων, μέχρι ενός σημείου (που δεν ορίζεται σαφώς) δημιουργεί μεγαλύτερα οφέλη, από ότι βλάπτει σύμφωνα με τους συγκεκριμένους οικονομολόγους. Μάλιστα σύμφωνα με την άποψη τους, δεν βλάπτει καθόλου. Αφού έτσι οι άνθρωποι έχουν κίνητρα να παράγουν και να δημιουργούν. Ειδικότερα στην περίπτωση της πατέντας δίνει κίνητρα σε κάποιον άνθρωπο/εταιρία να ανακαλύψει κάτι που εξελίσσει όλους (εξ’ ου και η επιστημονική έκρηξη της Βιομηχανικής Επανάστασης μέχρι και σήμερα). Ενώ σταδιακά ο ίδιος ο Νόμος του επιβάλλει να το διαχύσει σε βάθος χρόνου στην Κοινωνία ελεύθερα. Δηλαδή το Μονοπώλιο στην συγκεκριμένη περίπτωση έχει μόνο την έννοια της επιβράβευσης του δια της εκμετάλλευσης κάποιων χρόνων.

Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ

Φυσικά η «ιδιοκτησία του κόπου του ανθρώπου και η υποχρέωση προστασίας της» έφερε μια νέα εποχή στον τότε αργοπεθαμένο Φεουδαρχικό κόσμο, η ανάπτυξη του εμπορίου επιτάχυνε τις αλλαγές (μαζί με πολλές άλλες συνθήκες που δεν είναι επί του παρόντος να αναλυθούν). Σήμερα όμως θεωρήσεις του Locke και του Nozick ή του Simmons γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης ανθρώπων που είτε δεν τις κατανοούν όπως είναι, είτε σκοπίμως τις διαστρεβλώνουν για να εκμεταλλευτούν την διαστρέβλωση τους. Απώτερος σκοπός τους να δικαιολογήσουν στους πολλούς, το δικαίωμα ενός Μονοπωλίου που συνήθως το έχουν αποκτήσει με έμμεσο ή δόλιο τρόπο κατά παράβαση της εκάστοτε κοινωνικής συμφωνίας/συμβολαίου.

Το αποτέλεσμα της διαστρέβλωσης των Κλασσικών και Νεοκλασσικών Οικονομικών θεωριών είναι το αντίθετο από την Φιλελευθεροποίηση της κοινωνίας. Αφού όλο και περισσότερο παραβιάζονται απαραβίαστες αρχές που είχαν θέσει ως όριο οι Κοινωνιολόγοι και Κλασσικοί Οικονομολόγοι. Συνέπεια του παραπάνω είναι η εξαθλίωση των ανθρώπων κάθε κοινωνίας όπου τα Μονοπώλια κυριαρχούν στην Οικονομία. Σκοπός του κειμένου είναι η αποσαφήνιση της Οικονομικής Θεωρίας πάνω σε τέτοια φαινόμενα ώστε να μην διαστρεβλώνονται στα μάτια των ανθρώπων. Οι άνθρωποι/πολίτες μιας κοινωνίας έχουν την υποχρέωση να προστατεύουν την δική τους ιδιοκτησία και να προστατεύουν τις ελευθερίες τους σε μεγαλύτερο βαθμό από την ελευθερία κάποιου να «Μονοπωλεί» το σκηνικό (είτε πολιτικό, είτε οικονομικό).

Σινίκογλου Μιχάλης
Sinikoglou Michalis
B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)