Η ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Η "ΔΙΚΑΙΑ ΤΙΜΗ"

Η αγάπη μου για την ιστορία με έκανε να αγαπήσω τα Οικονομικά και οι σπουδές μου ανέβασαν την κατανόηση μου σε ορισμένα καθημερινά πράγματα μεν, ωστόσο κατανοητά μόνο σε λίγους ανθρώπους. Η ενασχόληση μου με την πολιτική μου έλυσε επίσης μια απορία, γιατί συμβαίνουν ορισμένα πράγματα και με βοήθησε να εξηγήσω αυτό που οι περισσότεροι ονομάζουν με μια λέξη σχεδόν «εξωγήινη» απλά ως «το Σύστημα».

ΟΙ ΚΟΝΣΤΡΟΥΚΤΙΒΙΣΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ

Μεγάλο μέρος των περισσότερων πολιτικών θεωριών στηρίζεται στον Κονστρουκτιβισμό. Ο Κονστρουκτιβισμός είναι μια λογική στην οποία ορισμένοι άνθρωποι κρίνουν ότι έχουν κατανοήσει τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας και της αγοράς και ότι μπορούν να αλλάξουν αυτόν τον τρόπο λειτουργίας σε ένα προβλέψιμο (κατά τα λεγόμενα τους) και επιθυμητό αποτέλεσμα και ζητούν την εξουσία για να το πράξουν μέσω των κρατικών αποφάσεων. Όσο μικρότερος ήμουν τόσο περισσότερο θεωρούσα κάτι τέτοιο δυνατό, καθώς μεγάλωνα όμως κατάλαβα και αγάπησα την αυθόρμητη τάξη πραγμάτων και εξηγώ στο παρακάτω κείμενο ένα παράδειγμα.

ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΧΕΡΙ

Το «Αόρατο Χέρι» για πρώτη φορά το σχημάτισε στο μυαλό του και το κατέγραψε ο Σκωτσέζος Οικονομολόγος Adam Smith, στο έργο του «Ο Πλούτος των Εθνών». Το «Αόρατο Χέρι» (στο εξής ΑΧ) είναι μια έννοια που εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο όχι μόνο προσδιορίζονται οι τιμές, αλλά και που κάθε τιμή σε γενικές γραμμές θα οδηγήσει την ζήτηση και την παραγωγή.

Χωρίς να αναλύσω πολύ το ζήτημα σε γενικές γραμμές σκέφτηκε το εξής απλό για σήμερα γεγονός:

Α. Όσο περισσότερο αυξάνει η τιμή ενός αγαθού τόσο λιγότερη ποσότητα αγοράζεται γενικά και το αντίστροφο, επομένως η Ζήτηση σε έναν κάθετο άξονα μεταξύ Τιμής και Ποσότητας θα είναι αντιστρόφως ανάλογη. Δηλαδή όσο αυξάνει η Τιμή τόσο θα μειώνεται η Ποσότητα.

Β. Όσο περισσότερο αυξάνει η τιμή ενός αγαθού πάνω από το κόστος παραγωγής, άρα όσο περισσότερο κέρδος έχει ένας παραγωγός τόσο περισσότερη ποσότητα αυτού του αγαθού συνολικά παράγεται στην οικονομία γιατί το κέρδος, ως κίνητρο, τον ωθεί να παράξει περισσότερο ή και να μπούνε στην δουλειά περισσότεροι άνθρωποι και να το παράξουν. Επομένως η Προσφορά του προϊόντος σε μια απεικόνιση αξόνων Τιμής και Ποσότητας, θα είναι ανάλογη.

Αν διασταυρώσουμε τις δύο εικόνες θα έχουμε το παρακάτω. Το σημείο στο σημείο το οποίο τέμνονται οι δύο γραμμές είναι το σημείο το οποίο η Προσφορά, δηλαδή το παραγόμενο προϊόν, είναι όσο είναι και η Ζήτηση του, δηλαδή το σημείο στο οποίο η Τιμή και οι Ποσότητα είναι τέτοιες που όσο παράγεται καταναλώνεται κιόλας. Ονομάζεται «Σημείο Ισορροπίας» και είναι το βασικό ζήτημα κάθε Οικονομολόγου. Επομένως είναι αυτό που ο ίδιος ονομάζει «Δίκαια Τιμή».

Προφανώς στην περίπτωση της Δίκαιας Τιμής θα υπάρχουν και άνθρωποι που δεν θα το αγοράσουν γιατί θα το θεωρήσουν ακριβό καθώς και παραγωγοί που δεν θα το παράγουν γιατί δεν θα έχουν τα αναμενόμενα κατ’ αυτούς δίκαια κέρδη. Δεν έχει καμία σημασία όμως για την Οικονομία τι θεωρεί καθένας τους δίκαιο. Δίκαιο είναι αυτό που ορίζει η αγορά και θα εξηγήσω παρακάτω γιατί με ένα παράδειγμα.

Επομένως στο Σημείο Ισορροπίας, οι παραγωγοί θα παράξουν Q Ποσότητα και θα την πουλήσουν στους καταναλωτές σε P Τιμή.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Έρχονται λοιπόν οι Πολιτικοί, που ως επί το πλείστον είναι κονστρουκτιβιστές. Έχουν δηλαδή όλες τις λύσεις για όλα τα ζητήματα στο τσεπάκι τους και λένε ότι θεωρούν πως οι τιμές δεν είναι δίκαιες και ότι πρέπει αυτές να μειωθούν. Και με διάφορα τεχνάσματα ή και Νόμους επιβάλλουν πλαφόν στις τιμές, πάνω από τις οποίες δεν επιτρέπουν κανέναν να πουλάει ένα προϊόν, συνήθως χαμηλότερη από την «Δίκαια Τιμή» του Adam Smith.

Σε άλλες περιπτώσεις πάλι με διάφορα τεχνάσματα ή και Νομοθετήματα επιβάλλουν μεγαλύτερες τιμές από αυτές που θα όριζε η αγορά για να προστατέψουν τους παραγωγούς.

Τι επιπτώσεις έχει όμως αυτό στην Οικονομία;

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ:

Το παράδειγμα το πήρα από Αμερικανικό Μακροοικονομικό Βιβλίο που το έχει ως μελέτη περίπτωσης για τους Αμερικανούς Σπουδαστές Οικονομικών αλλά το θεώρησα αρκετά απλό για να γίνει κατανοητό στους περισσότερους τι συμβαίνει στην χώρα μας. Στις ΗΠΑ υπάρχει ακόμα μια Πολιτεία που έχει ορίσει πλαφόν στις ενοικιάσεις σπιτιών. Αυτή είναι η Πολιτεία της Νέας Υόρκης και έχει πλαφόν στις ενοικιάσεις που σε μέσο όρο κρατάει τις τιμές στα 1200 δολάρια. Οικονομολόγοι ορίζουν ότι αν η αγορά αφήνονταν ελεύθερη ο μέσος όρος των τιμών των ακινήτων ορισμένων τετραγωνικών θα ανέρχονταν στα 2000 δολάρια και θα ενοικιάζονταν 3.000.000 διαμερίσματα. Τώρα με μέσο όρο τα 1200 δολάρια ενοικιάζονται περίπου 2.500.000 διαμερίσματα και η ζήτηση είναι στα 3.500.000 διαμερίσματα.

Ο λόγος που στην τιμή των 1200 δολάρια τα προσφερόμενα διαμερίσματα είναι μόλις 2,5 εκατομμύρια, είναι γιατί πολλοί ιδιοκτήτες αποφασίζουν είτε να μην τα ενοικιάσουν τελικά αλλά να τα κάνουν χρήση οι ίδιοι, είτε να τα ενοικιάζουν αλλά στα κρυφά (μαύρα) είτε πολλές άλλες αιτίες.

Από την άλλη στα 1200 δολάρια οι καταναλωτές/ενοικιαστές ζητούν περισσότερα διαμερίσματα γιατί τους συμφέρει να μείνουν στο ενοίκιο και στην συγκεκριμένη πόλη έναντι άλλης κλπ.

Υπάρχει δηλαδή ένα κενό 1.000.000 διαμερισμάτων… Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα;

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Στην πραγματικότητα ενοικιάζονται ακριβώς 3.000.000 διαμερίσματα με μέσο όρο τα 2000 δολάρια, απλά αυτό κρύβεται από το κράτος. Δημιουργείται έτσι μια παραοικονομία που προσαρμόζει πάλι την αγορά στα κανονικά της επίπεδα. Αυτό γίνεται μέσω διαφόρων τρόπων ορισμένους εκ των οποίων αναφέρει και το βιβλίο. Αναφέρει για παράδειγμα ότι οι εν δυνάμει ενοικιαστές προκειμένου να πάρουν σειρά για να μετακομίσουν σε σπίτι γρηγορότερο πληρώνουν φακελάκι στους μεσίτες και τους ιδιοκτήτες για να μπούνε πιο γρήγορα έναντι άλλων, ή προσφέρουν ενοίκια περισσότερα μπροστά μαύρα, ή δίνουν περισσότερο ενοίκιο αλλά δηλώνουν λιγότερα και τους δίνουν την διαφορά σε μετρητά κλπ.

Άρα στην πραγματικότητα τι πετυχαίνει το κράτος; Το κράτος δεν καταφέρνει πραγματικά να προστατεύσει τον ενοικιαστή όπως το ίδιο ξεκίνησε, αφού εκείνος καταφεύγει ο ίδιος σε Μαύρη Οικονομία για να βρει αυτό που επιθυμεί και δεν περιμένει στην σειρά του όπως θα έπρεπε και το κράτος χάνει εκατομμύρια δολάρια που θα είχε έσοδα αν δεν υπήρχε αυτή η παραοικονομία και επομένως θα μπορούσε είτε να φοροελαφρύνει τους ίδιους πολίτες που τους φορολογεί από αλλού, είτε να τους παρέχει ακόμα καλύτερες υπηρεσίες.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει σε κάθε προϊόν που πάει το κράτος να κάνει το αντίστοιχο. Αμέτρητα τέτοια παραδείγματα μπορεί κανείς να εντοπίσει σε βιβλία που περιγράφουν την πρώην Σοβιετική Ένωση, όπου το κράτος όριζε όλες τις τιμές το ίδιο για όλα τα προϊόντα.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Αφού είναι έτσι γιατί οι πολιτικοί καταφεύγουν σε αυτή την τακτική; Οι πολιτικοί καταφεύγουν σε αυτή την τακτική προφανώς γιατί ο κόσμος δεν καταλαβαίνει με ποιον τρόπο αυτή η τακτική και ο κρατικός παρεμβατισμός θίγει τα συμφέροντα του. Γιατί τα συμφέροντα του θίγονται περισσότερο μεν έμμεσα δε, ενώ νομίζει ότι το συμφέρον του είναι άμεσο και ευκόλως κατανοητό για αυτόν. Επομένως ο πολίτης – ψηφοφόρος ενισχύει πολιτικούς που του λένε ότι το κράτος θα παρέμβει σε όφελος τους, ακόμα και αν έτσι αδικούν άλλες ομάδες (στην προκειμένη περίπτωση τους ιδιοκτήτες σπιτιών) νομίζοντας ότι θα έχουν άμεσα οφέλη στην τσέπη τους εις βάρος κάποιων άλλων. Στην πραγματικότητα όμως μέσω του κρατικοπαρεμβατισμού χάνουν όλοι. Χάνουν και οι πολίτες – καταναλωτές και οι πολίτες – παραγωγοί αφού αναντιστοιχία το κενό στην αγορά θα καλυφθεί αμέσως από παραοικονομία.

Επομένως στο γιατί οι πολιτικοί κάνουν όσα κάνουν δεν έχουμε παρά να κοιτάξουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη και να κάνουμε μια αυτοκριτική. Το παραπάνω θεώρημα είναι τόσο απλό που οι Αμερικανοί το κάνουν στα Σχολεία τους.

Φυσικά αν το ανέλυα με κάποιον που γνωρίζει καλά οικονομικά θα το κάναμε ακόμα πιο σύνθετο και θα συζητούσαμε με τις ώρες πάνω σε αυτό, η λογική όμως είναι ίδια ΣΕ ΚΑΘΕ ΠΡΟΪΟΝ. Όταν αυτή η αναντιστοιχία γίνεται στο σύνολο της Οικονομίας τότε τα πράγματα είναι πολύ άσχημα για κάθε χώρα μεταξύ αυτής και της δικής μας. Όπως προείπα στην δική μας υπήρξαν και περιπτώσεις όπου διάφοροι Πολιτικοί έκριναν ότι κάποιες επαγγελματικές κατηγορίες έπρεπε να προστατευτούν και με τεχνάσματα έκαναν το αντίθετο, δηλαδή κρατήσανε τις τιμές παραπάνω από αυτό που θα όριζε η αγορά και μετά το κράτος κάλυπτε την διαφορά με επιδοτήσεις. Αυτό θα το αναλύσω εκτενώς σε άλλο κείμενο μου στο μέλλον.

Πηγή παραδείγματος: “Macroeconomics – Principles and Policy”, 11^th Edition, William Baumol & Alan Blinder.

Σινίκογλου Μιχάλης
Sinikoglou Michalis
B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)