THE COURSE OF AN EMPIRE: Η τέχνη διδάσκει Ήθος, Διοίκηση και Ιστορία.

Η φύση κάνει κύκλους. Δημιουργεί, αναπτύσσεται, ακμάζει, παρακμάζει και τελικά πεθαίνει. Κάθε χρόνο η φύση κάνει αυτό τον κύκλο. Το εν λόγω ισχύει στα πάντα επάνω σε αυτό τον κόσμο και πολύ περισσότερο και στις κοινωνικές οργανώσεις, είτε αυτές είναι Κράτη, είτε Αυτοκρατορίες, είτε ακόμα και επιχειρήσεις.

Στο Πανεπιστήμιο είχα την τύχη να κάνω μαθήματα με πολλούς Καθηγητές του Μάρκετινγκ. Αρκετοί ήταν της "Αμερικανικής Σχολής". Θα τους χαρακτήριζα "πρακτικούς". Μια συγκεκριμένη δηλαδή τυποποιημένη αντίληψη του Μάρκετινγκ που θα μπορούσε να είναι γραμμή παραγωγής Marketing Plans, με απλή δομή και λογική έτοιμο για κάθε "βαλάντιο" και περίπτωση. Ωστόσο υπήρξαν και καθηγητές οι οποίοι επέμεναν στο ότι ο Μαρκετίαρ πρέπει να έχει αίσθηση της τέχνης για να καταλάβει το κοινό του. Προσωπικά είμαι περισσότερο της "Αμερικανικής Σχολής", ωστόσο έχω εκτιμήσει ιδιαίτερα και την αξία της τέχνης. Άλλωστε και την δική μας δραστηριότητα ως τέχνη την αντιλαμβάνομαι πλέον.

Για αυτό ο κύκλος της ζωής, ανάπτυξης, ακμής, παρακμής και θανάτου δεν θα μπορούσε να γίνει περισσότερο κατανοητός στους ανθρώπους από μια σειρά αριστουργημάτων για τα οποία σήμερα θα γράψω. Θα γράψω για μια σειρά πινάκων η οποία ονομάζεται "Course of an Empire". Δημιουργήθηκε από έναν Αμερικανό Καλλιτέχνη, τον Thomas Cole το 1833 - 1836 και χαρίστηκε στην New York Historical Society. Οι πίνακες δείχνουν την θνησιμότητα των ανθρώπινων πολιτισμών και την νομοτελειακή τους πτώση. Σήμερα η σειρά θεωρείται εξαιρετικής αξίας δεδομένου του μηνύματος που στέλνει, μήνυμα που για εκείνη την εποχή ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του. Και ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του, γιατί οι ΗΠΑ, η νέα Αυτοκρατορία, ήταν ακόμα στα σπάργανα και μάλιστα σε μια περίοδο που αποσπούσε από τους Ινδιάνους περιοχές που θα διπλασίαζαν την έκταση της. Ακόμα και σήμερα η πτώση των ΗΠΑ φαντάζει απίθανη, όμως ο Thomas Cole ήθελε να περάσει ένα μήνυμα Χριστιανικής θνησιμότητας.

The Savage State

Ο πρώτος πίνακας της σειράς, όπως υποδηλώνει και το όνομα του, είναι εκείνος της άγριας κατάστασης του ανθρώπου. Εκείνο το στάδιο όπου πολιτισμός ακόμα δεν υπάρχει κανένας και ο άνθρωπος ζει μεν σε κοινωνίες αλλά είναι τροφοσυλλέκτης, ντύνεται με δέρματα ζώων και κυνηγά για να ζήσει. Η εικόνα απεικονίζει την άγρια φύση, μάλλον της βορειοαμερικανικής ηπείρου. Η αυγή έρχεται από αριστερά και σκοτάδι και σύννεφα βρίσκονται στα δεξιά. Στο κέντρο της εικόνας ένας άνθρωπος που φοράει ένα δέρμα ζώου και κρατά ένα τόξο κυνηγά ένα ελάφι που τρέχει προς το ρυάκι. Στο πίσω μέρος μια ομάδα κυνηγών με κάποιον ανιχνευτή να τους οδηγεί ψάχνει θήραμα. Σε κάποιο σημείο φαίνονται σκυλιά να επιτίθενται σε ένα αρσενικό ελάφι. Τέλος σε τρίτο επίπεδο φαίνεται ένα χωριό με σκηνές, μια μεγάλη φωτιά στην μέση και ανθρώπους γύρω της.

Σε αυτό το επίπεδο ο άνθρωπος δεν έχει αναπτύξει κάποια εξειδίκευση και όλη η φυλή τα κάνει όλα, ιδιαίτερα την συλλογή πρώτων υλών. Το εμπόριο δεν υπάρχει καθόλου και ο πολιτισμός είναι ουσιαστικά ανύπαρκτος ή περιορίζεται σε απλά εργαλεία για την υποβοήθηση της ζωής.

The Arcadian or Pastoral State

Ο δεύτερος πίνακας είναι αυτός της αρχαίας κατάστασης. Ο άνθρωπος έχει αναπτύξει τα πρώτα ψήγματα πολιτισμού. Στο φόντο ο ουρανός έχει καθαρίσει από το σκοτάδι. Σε κεντρικό επίπεδο εμφανίζεται ένας ναός χτισμένος από πέτρα. Η φύση έχει αισθητά περιοριστεί καθώς υπάρχουν πια δρόμοι και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Κάποιος άνθρωπος μάλιστα με ένα άροτρο οργώνει την γη. Στον ορίζοντα ανάμεσα από τους βράχους ορθώνεται ήδη μια πόλη, που περισσότερο μοιάζει με χωριό. Στο νερό φαίνονται πλοία ενώ στο ίδιο επίπεδο πάλι ανάμεσα από τους λόφους διακρίνεται ένα ναυπηγείο. Μια γέφυρα έχει τοποθετηθεί στο ρυάκι όπου επάνω της παίζει ένα παιδί, ενώ μια κομψά ντυμένη γυναίκα ετοιμάζεται να περάσει από πάνω της. Ένας βοσκός φαίνεται να αντιπροσωπεύει την τέχνη της ποιμαντικής ενώ άνθρωποι χορεύουν ευχαριστημένοι στην φύση. Μάλιστα σε μια γωνία έχουμε τα πρώτα ψήγματα των Επιστημών καθώς ένας γενειοφόρος άνδρας χαράζει σχήματα στο χώμα. Ο Cole ίσως είχε στο μυαλό του την εικόνα του Αρχιμήδη για να αντιπροσωπεύσει την Φιλοσοφία (Επιστήμες). Παράλληλα φαίνεται στον δρόμο και ένας άνδρας με δύο υποζύγια μάλλον έμπορος. Έχουμε δηλαδή και τα πρώτα ψήγματα εμπορίου.

The Consummation of Empire

Πλέον η φύση έχει πλήρως υποχωρήσει από το τοπίο με εξαίρεση τα υψηλότερα επίπεδα των βουνών στις δύο άκρες του πίνακα. Σε αυτό το επίπεδο η φύση έχει δώσει την θέση της σε μια μεγαλούπολη Ελληνιστικού και Ρωμαϊκού ρυθμού, με κτίρια φτιαγμένα από κάτασπρο μάρμαρο που λάμπουν στο φως. Αγάλματα θεών (ιδιαίτερα της Αθηνάς) σκίζουν τον ορίζοντα. Εκατοντάδες άνθρωποι περπατούν στους δρόμους της ντυμένοι φανταχτερά και πλούσια. Έμποροι βρίσκονται παντού με προϊόντα, και υπάρχει παντού διάχυτη η αίσθηση του πλούτου. Πλοία γεμίζουν το ποτάμι και βγαίνουν προς την θάλασσα. Ένα μεγάλο συντριβάνι μπροστά από έναν θρόνο συμβολίζει τον πλούτο (καθαρό νερό) και την εξουσία. Ενώ σε πολλά σημεία διακρίνονται και στρατιώτες.

Destruction

Σε αυτό το επίπεδο ξένοι λαοί επιτέθηκαν στην πόλη. Διακρίνεται όλη η αγριότητα του πολέμου. Ο πίνακας χωρίζεται από το ποτάμι και πάλι. Η γέφυρα πια έχει γκρεμιστεί ώστε οι εισβολείς να μην περάσουν στο άλλο μισό της πόλης ενώ το μισό ήδη φλέγεται και καταστρέφεται. Τα αγάλματα έχουν καταστραφεί, τα κτήρια φλέγονται και τα πλοία χρησιμοποιούνται πια για απόβαση στην αντίπερα όχθη. Πολλά φλέγονται ήδη μέσα στο ποτάμι. Πτώματα παντού, στρατιώτες σφάζουν και σκοτώνουν. Ένα από τα πολλά σκηνικά είναι μια καλοντυμένη γυναίκα που τρέχει και πηδάει στον γκρεμό την ώρα που ένας από τους εισβολείς προσπαθεί να την αρπάξει. Μια άλλη κάνει επίκληση στους θεούς την ώρα που κάποιος την αρπάζει από τα μαλλιά. Ο φιλόσοφος της προηγούμενης εικόνας πλέον κείτεται σαστισμένος επάνω σε ένα πτώμα. Ακόμα και στην εικόνα φαίνεται ότι οι εισβολείς έχουν ξεπεράσει το μισό και φαίνεται έντονα η αίσθηση ότι η πόλη έχει ήδη πέσει.

Desolation

Στο τελευταίο μέρος του πίνακας φαίνεται το τι έχει απομείνει από την άλλοτε λαμπρή πόλη. Μόνο ερείπια μαρμάρινων γεφυρών και κτηρίων. Ένας κίονας στέκει στην στο αριστερό μέρος. Δεν υπάρχει ίχνος ζωής πια ενώ η βλάστηση έχει αρχίσει να "καταπίνει" τα πάντα, επιστρέφοντας σιγά σιγά στην φυσική της κατάσταση.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Όπως στην εν λόγω Αυτοκρατορία, έτσι και σε κάθε κοινωνική δομή υπάρχει αυτός ο κύκλος. Είναι φυσικός και νομοτελειακός. Από τα Κράτη μέχρι τις επιχειρήσεις. Τι είναι αυτό όμως που μένει; Αυτά τα ψήγματα πολιτισμού που έμειναν στον τελευταίο πίνακα από την κατάρρευση δεν είναι εκείνα που θα κάνουν τον επόμενο πολιτισμό καλύτερο; Δεν ήταν αυτά τα ψήγματα που έκαναν του υποδουλωμένους Έλληνες να καταλάβουν ποιοι είναι και να ζητήσουν την ελευθερία τους; Να ψάξουν και ορισμένοι να διαβάσουν τα κείμενα των αρχαίων φιλοσόφων μας. Ο ίδιος ο Δυτικός Πολιτισμός δεν είναι εξέλιξη εκείνων των ερειπίων;

Τι βασικό μας διδάσκει όμως αυτή η σειρά έργων; Μας διδάσκει την θνησιμότητα. Μας δείχνει ότι δεν είμαστε αιώνιοι. Είναι ένα χτύπημα στην αλαζονεία του ανθρώπου που όταν έχει δύναμη και πλούτο στα χέρια του νομίζει ότι είναι παντοδύναμος.

Ιδιαίτερα ο Καπιταλισμός έχει μια τρομερή δύναμη να συνεφέρει τις κοινωνικές ομάδες όταν αυτές κατηχούνται από έπαρση γιατί δημιουργεί συνθήκες έντονης κινητικότητας. Δηλαδή όπως εύκολα ανεβαίνει κανείς μέσα στο πλαίσιο του, έτσι εύκολα διαλύεται αν η αλαζονεία ή η αδυναμία του τον κατακλείσει. Είναι αμέτρητες οι επιχειρήσεις που ανέβηκαν και έπεσαν επί αυτού του συστήματος, ενίοτε τόσο μεγάλες όσο και οι ίδιες οι Αυτοκρατορίες που τις συντηρούσαν (Βρετανική Εταιρία Ανατολικών Ινδιών, Ολλανδική Εταιρία Ανατολικών Ινδιών). Οι ίδιες οι Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν υπό το βάρος της Αστικής Τάξης που ζητούσε δικαιώματα έναντι των αλαζονικών ελίτ της βασιλείας. Γενικά ο ίδιος ο Πολιτισμός του Καπιταλισμού έχει πάμπολλα τέτοια παραδείγματα ανανέωσης και για αυτό και έχει κρατήσει τόσο πολλούς αιώνες.

Μερικοί μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης βιάστηκαν να μιλήσουν για το "Τέλος της Ιστορίας" (Fukuyama). Θεωρώντας ότι τώρα αυτός ο κύκλος τελείωσε και μόνο άνοδος θα υπάρχει. Ότι δεν υπάρχει τίποτα άλλο για να απειλήσει τον Καπιταλισμό. Προσωπικά διαφωνώ, όχι με την έννοια ότι υπάρχει ανταγωνιστική πολιτική και οικονομική ιδεολογία ίσης πολιτιστικής αξίας, αλλά οι προκλήσεις υπάρχουν ακόμα. Βάρβαροι παλεύουν να καταλύσουν τον δυτικό πολιτισμό και παρότι δεν έχουν ακόμα δύναμη δεν θα αργήσει η ώρα που θα τον σαπίσουν για να τον ρίξουν εκ των έσω. Οι ίδιοι έχουμε αυτή την αλαζονεία που μας απομακρύνει από την ηθική και μας κάνει τυφλούς σε όλα τα επίπεδα σε ένα ατέρμονο κυνήγι για πλουτισμό. Η ίδια η φύση έχει αρχίσει να μας εκδικείται. Γιατί να μην είναι η ίδια η φύση εκείνη που θα φέρει την καταστροφή; Γενικά δεν συμμερίζομαι την "ασφάλεια" του "Τέλους της Ιστορίας" καθόλου. Οι ίδιοι οι απόφοιτοι των Πανεπιστημίων μας, οι - υποτίθεται - φιλόσοφοι του συστήματος κάθε άλλο παρά ικανοί είναι να τιμήσουν τα πτυχία τους και αποσβολωμένοι θα κοιτούν την πτώση των νέων Lehman Brothers και μαζί τους κομματιών του ίδιου μας του συστήματος. Οι προβληματισμοί τους φτάνουν μέχρι το σημείο του μισθού τους και της καριέρας τους χωρίς να κοιτούν το ηθικό και το μετά. Αυτά τα θεωρούν ψιλά γράμματα.

Τι όμως μπορεί να γίνει αφού ο κύκλος είναι νομοτέλεια; Ο κύκλος πράγματι είναι νομοτέλεια. Ο άνθρωπος όμως αναζητεί ασφάλεια και σταθερότητα (το ίδιο και οι Αγορές), επομένως είναι ζητούμενο το πως θα αποφύγουμε την πτώση (ή τις πτώσεις). Τις πτώσεις δεν μπορούμε να τις αποφύγουμε. Μπορούμε όμως να τις καθυστερήσουμε. Η τεχνολογία και οι νέες αντιλήψεις μας δίνουν την δυνατότητα να παρατείνοyμε την ζωή των επιχειρήσεων στον κόσμο της αγοράς, αλλά και του πολιτισμού σε τελικό επίπεδο πριν έρθει η παρακμή και τελικά η πτώση. Μπορούμε να προσαρμοζόμαστε με σταθερό ρυθμό στα νέα δεδομένα και να εξουδετερώνουμε τους κινδύνους. Λιγότερη αλαζονεία και πλεονεξία βοηθάει σε πιο αργά μεν αλλά σταθερότερα και ασφαλέστερα βήματα. Η ίδια η Οικονομική Ιστορία έχει να μας δείξει ότι αυτό είναι και το ζητούμενο. Δεν χρειάζεται να τρέχουμε με τεράστιους ρυθμούς ανάπτυξης και μετά να σκάμε με εκκωφαντικό θόρυβο σαν μια φούσκα γεμάτη με αέρα στην οικονομία. Γιατί δεν είναι λίγες οι φούσκες. Και δυστυχώς πολλές φούσκες είναι και πολύ μεγάλες επιχειρήσεις που πτωχεύουν και επηρεάζουν το σύνολο του συστήματος. Το ίδιο και σε επίπεδο κράτους. Δεν πρέπει να είμαστε αλαζόνες και "ασφαλείς" εντός των δαφνών της δόξης μας. Δεν είναι αθάνατα τα Κράτη μας και ο Πολιτισμός μας. Κάθε άλλο. Οι "βάρβαροι" (οι εκάστοτε "βάρβαροι") παραμονεύουν και περιμένουν την αδυναμία για να αρπάξουν τον πλούτο. Όπως και στις επιχειρήσεις που έχουν πολλά κέρδη και αρχίζουν οι ανταγωνιστές να σφίγγουν τον κλοιό γύρω τους όλο και περισσότερο. Μια στιγμή αδυναμίας και τα ηνία τους περνούν σε άλλον. Έτσι δεν έγινε και με τις παλιές μεγάλες μονοπωλιακές εταιρίες; Πλέον δεν υπάρχουν μονοπώλια και φαντάζει μακριά ή σπάνια μια τέτοια κατάσταση και αυτό είναι επιτυχία του Καπιταλισμού.

Δεν είμαστε αθάνατοι. Δεν θα είμαστε αιώνιοι. Δεν ήρθε το "Τέλος της Ιστορίας" για τίποτα και για κανέναν. Ας φροντίσουμε να αντέξουμε στον χρόνο και να εξελισσόμαστε γενικώς και συνεχώς. Ας προσπαθήσουμε να παρατείνουμε τον κύκλο ζωής μας λίγο περισσότερο. Ας αφήσουμε πίσω μας ερείπια που να έχουν κάποια αξία για τον επόμενο που θα έρθει να πάρει την θέση μας αν εμείς αποτύχουμε να επιβιώσουμε. Ας κάνουμε πράγματα άξια και θαυμαστά όσο ακόμα μπορούμε. Η τέχνη είναι πιο μπροστά από τις επιστήμες και μας δείχνει αναμφίβολα τον δρόμο.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το ερέθισμα για το κείμενο και την κεντρική θεματολογία την πήρα από το βιβλίο του Niall Ferguson με τίτλο "Civilization: The West and the Rest". 

Σινίκογλου Μιχάλης

Sinikoglou Michalis 

B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)