Το Εθνικό Όραμα στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον.

Μια ρήση λέει: "Οι μεγάλοι άνθρωποι μιλούν για ιδέες. Οι μεσαίοι άνθρωποι μιλούν για γεγονότα. Οι μικροί άνθρωποι μιλούν για τους άλλους."

Πάντα θεωρούσα ότι για να οδηγηθεί μια ομάδα προς το μέλλον απαιτείται μια συγκεκριμένη κατεύθυνση που να είναι γενικά αποδεκτή.

Πρέπει να υπάρχει ένα «εθνικό» όραμα, ώστε γύρω του να δομηθούν οι επιμέρους ενέργειες και να αναλάβει ο καθένας τον ρόλο του για να προχωρήσει στο μέλλον και να υπάρχει μια «ενιαιοποίηση» της δράσης των πολιτών.

Πάντα η Ελλάδα σαν χώρα (όπως και οι άλλες χώρες) είχε οράματα που την οδηγούσαν στον ρου της ιστορίας. Με αφορμή την ενασχόληση μου με το μάνατζμεντ και την ανάγνωση κάποιων συγγραμμάτων γνωστών ξένων και ελλήνων συγγραφέων έβαλα τις σκέψεις μου σε μια σειρά και μου ήρθαν πράγματα στο μυαλό για το πώς θα έπρεπε τα πράγματα να είναι μέσα σε μια κοινωνία στην οποία κάθε άλλο παρά τάξη επικρατεί. 

Στις επιχειρήσεις το αντίστοιχο όραμα το ονομάζουν «Vision» και το κολλάνε στην συνέχεια με το «Mission». Το Vision/όραμα έχει σαν σκοπό την ενιαιοποίηση των διαφορετικών λειτουργιών της επιχείρησης προς ένα «μεγαλεπήβολο» σχέδιο σε βάθος χρόνου. Για παράδειγμα είναι προφανές ότι το μια επιχειρηματική μονάδα ενός συνόλου έχει δικούς της στόχους και απαιτήσεις. Μπορεί να μην είναι ικανοποιημένη με τον ρόλο της σε μια επιχείρηση και να ζητά το κάτι διαφορετικό, το κάτι παραπάνω, αγνοώντας τις επιτπώσεις που αυτό θα είχε σε άλλες λειτουργίες της επιχείρησης. Ή ακόμα και ένα τμήμα μπορεί να έχει ανεξάρτητα στόχους που δεν ταιριάζουν με το που θα ήθελε η επιχείρηση να πλεύσει, για παράδειγμα το τμήμα Οικονομικών να θέλει να έχει όσο το δυνατόν περισσότερα κέρδη γίνεται σήμερα, αγνοώντας την ανάγκη για μεγαλύτερη σπατάλη σήμερα ώστε να αποκτηθεί ένα διατηρήσιμο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα αύριο. 

Πως ορίζουμε όμως τι είναι σημαντικό, τι όχι και τι σημαντικότερο από κάτι άλλο;

Εκεί έρχεται το όραμα και η συγκεκριμενοποίηση του, η επιχειρησιακή στρατηγική, για να δέσει τις λειτουργίες της επιχείρησης σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Να δείξει σε όλες τις ομάδες και στον κάθε άνθρωπο της επιχείρησης συνολικά, σε τι επιχείρηση εργάζεται και που αυτή η επιχείρηση στοχεύει. Να ξέρει τι είναι καλό να πράττει και τι όχι, τι είναι καλό να επιδιώξει και τι είναι εκτός «πλαισίου». Θέτει τα πλαίσια λοιπόν. Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με ένα κράτος/έθνος. Το «εθνικό» (πλέον) όραμα (vision) έχει σαν σκοπό να ενιαιοποιήσει τις λειτουργίες, τις ενέργειες, τα πλάνα και τις στρατηγικές ολόκληρου του έθνους.

Πολλές φορές τα έθνη, οι πολίτες δηλαδή πιο συγκεκριμένα, δεν ρωτούν και δεν ενδιαφέρονται. Έχουν εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση τους και πράττουν απλά αυτό που τους οδηγεί να πράξουν, είτε τους οδηγήσει σε ένα καλύτερο μέλλον, είτε στον γκρεμό. Δεν χρειάζεται να σκέφτονται ιδιαίτερα κατά τις αντιλήψεις τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η Ναζιστική Γερμανία όπου ακόμα και τον Χίτλερ τον αποκαλούσαν Fuhrer, δηλαδή «οδηγό». Το κόμμα του αρκούσε να ενστερνίζεται το Εθνικό Όραμα για το Γ’ Ράιχ και αυτό ήταν αρκετό. Οι Έλληνες δεν είναι έτσι. Προσωπικά εμένα μου αρέσει που δεν είναι έτσι. Πρέπει να πιστέψουν για να ακολουθήσουν και αυτό τους κάνει να κάνουν θαύματα.

Τι συνέβη κατά το παρελθόν στην Ελλάδα όμως; Είχε η Ελλάδα Εθνικά Οράματα; Ποια η ιστορία τους και τι συμπεράσματα βγάζουμε από αυτά;

Η Ελλάδα είχε το γνωστό Εθνικό Όραμα αρχικά της «Απελευθέρωσης» και μετά για πολλά πολλά χρόνια της «Μεγάλης Ιδέας». Δηλαδή της δημιουργίας της «Μεγάλης Ελλάδας των Τριών Ηπείρων και των πέντε Θαλασσών». Με την κατάρρευση του οράματος της Μεγάλης Ιδέας μετά την Μικρασιατική Καταστροφή η Ελλάδα απέκτησε το όραμα του «Ανήκομεν εις την δύση» και πάλεψε για να μην ακολουθήσει την μοίρα των Ανατολικών Χωρών της Ευρώπης. Το όραμα αυτό γκρεμίστηκε με την ρήση του Παπανδρέου στην Βουλή «εμείς προτιμούμε να ανήκουμεν εις τους Έλληνες». Εκεί για πρώτη φορά το πολιτικό κατεστημένο έσπασε στους στόχους του. Μέρος του Οράματος αυτού έμεινε ως η «Ένταξη μας στην ΕΟΚ» και αργότερα στο «Κοινό Νόμισμα» κάτι που επετεύχθη και με "μαγειρέματα" αλλά και με προσωπικούς αγώνες πολιτικών ανδρών.

Από εκεί και μετά στερέψαμε. Δεν υπήρχε κανένας μπούσουλας. Κανένα όραμα. Η Ελλάδα στην ουσία ήταν ένα ακυβέρνητο καράβι. Προσωρινά και με ευθύνη του Κώστα Καραμανλή δημιουργήθηκε ένα νέο όραμα «η επανίδρυση του κράτους», που όμως έπασχε από Επικοινωνία κατ’ αρχάς και κατά δεύτερον εξαιτίας του πρώτου στερούντο υλοποίησης. Οι αντιστάσεις των διάφορων Κοινωνικών Ομάδων που θίγοντο ήταν τόσο μεγάλες που η πολιτική ηγεσία δεδομένης και της αντίδρασης στο ίδιο το όραμα της αντιπολίτευσης συνολικά, αδυνατούσε να υλοποιήσει τις απαραίτητες αλλαγές. Κάθε κοινωνική ομάδα τράβηξε τον δρόμο της αρχικά σε ένα πανηγύρι που είχε ξεκινήσει πιο πριν, από την δημιουργία του κομματικού στρατού του Ανδρέα Παπανδρέου (υπάλληλοι ΔΕΚΟ, Δημόσιο, Αυξήσεις, Σπάσιμο των Ταμείων κλπ) όπου κάθε κοινωνική ομάδα επιδίωκε και τις περισσότερες φορές πετύχαινε να αποσπάσει οφέλη εις βάρος των υπολοίπων. Αργότερα το ίδιο πήρε μορφή και στις επιδιώξεις των ατόμων σπάζοντας ακόμα ακόμα και τις κοινές επιδιώξεις των ομάδων στις οποίες ανήκανε. Αυτή ήταν η έλλειψη σωστής καθοδήγησης που ξεκινούσε από την έλλειψη Εθνικού Οράματος.  

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ.

Η Επανίδρυση του Κράτους όπως εκφράστηκε από το τότε πολιτικό Πρόγραμμα της Νέας Δημοκρατίας ήταν ένα Όραμα. Δεν ήταν όμως Εθνικό. Ήταν περισσότερο το όραμα μιας ελίτ της κοινωνίας μας κυρίως του δικού μου πολιτικού χώρου, δηλαδή του Φιλελεύθερου χώρου, που έβλεπε τον γκρεμό μπροστά και αντιλαμβάνονταν μια Διεθνή Πραγματικότητα. Στην πραγματικότητα το βάρος το σηκώσανε λίγοι άνθρωποι που το ασπαζόταν. Οι περισσότεροι μόνο εμπόδια έθεταν περιχαρακωμένοι στις κοινωνικές τους συντεχνίες. Γιατί όμως δεν έγινε «Εθνικό»;

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ψήφισαν Καραμανλή και Νέα Δημοκρατία επειδή συμφωνούσαν με το Πρόγραμμα της, επειδή ενστερνίζονταν δηλαδή κατ’ αρχάς το όραμα, αλλά ψήφισαν επειδή τους κούρασε η προηγούμενη κυβέρνηση. Στην καλύτερη των περιπτώσεων επειδή έβλεπαν το αδιέξοδο στην πολιτική και Οικονομική σκηνή, το τελευταίο όμως δεν είναι αρκετό για να ενστερνιστούν κιόλας το όραμα σου. Μεγάλο μέρος των πολιτών για αυτόν τον λόγο οδηγήθηκε στους δρόμους, από την εφαρμογή και μόνο των επιμέρους σχεδίου του Προγράμματος, και σε κάθε είδους πίεση αποτροπής του. Το μεγαλύτερο μέρος του Προγράμματος όμως υλοποιήθηκε, αυτό είναι όμως άλλη ιστορία. Αν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών είχε ενστερνιστεί αυτό το όραμα θα δικαιολογούσε ακόμα και την βίαιη καταστολή των επιμέρους ομάδων που θίγονταν τότε και θα επικροτούσε ακόμα περισσότερο και ανοιχτότερα την τότε κυβέρνηση ακόμα και σε συζητήσεις. Επειδή όμως δεν είχε ενστερνιστεί το Όραμα αυτό ποτέ, το μόνο που ενδιέφερε την μεγαλύτερη μάζα των πολιτών ήταν – και θα το πω στεγνά και απλά – η τσέπη της. 

Η έλλειψη επικοινωνίας του Οράματος αυτού ήταν και η αιτία της αποτυχίας του. Ο Καραμανλής και το κόμμα του που έφερε την ευθύνη υλοποίησης του, δεν είχαν εξηγήσει κατ΄ αρχάς στον Έλληνα την αναγκαιότητα της αλλαγής πλεύσης. Όλοι έπνεαν σε πελάγη ευτυχίας, λεφτά υπήρχαν άλλωστε (το πιο σύντομο Εθνικό Όραμα περικλείστηκε σε αυτή τη φράση). Το ίδιο το κόμμα του κλωτσούσε εκμεταλλευόμενο για ίδιον όφελος κάποιων ανθρώπων την κοινωνική αντίδραση και προς τέρψη του όχλου. Συμφέροντα δεν είχαν υπολογιστεί, ούτε αυτά, αλλά και ούτε η δύναμη τους, και πολλοί από όσους κληθήκαν να υλοποιήσουν τις επιμέρους στρατηγικές του Προγράμματος αποδείχθηκαν κατώτεροι των περιστάσεων.  Δεν επικοινωνήθηκε δηλαδή το Όραμα προς τα κάτω. Το κατάλαβε και το εμπνεύστηκε η κορυφή και ως εκεί έμεινε. Το πώς διαχέεται ένα Όραμα στην Κοινωνία ή σε ένα οποιοδήποτε σύνολο είναι μεγάλη και περίπλοκη ιστορία για την οποία έχουν γραφτεί ολόκληρα βιβλία και δεν είναι του παρόντος να αναλυθεί.

ΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ ΣΗΜΕΡΑ;

Προσωπικά πιστεύω ότι και σήμερα υπάρχουν δύο σαφώς διατυπωμένα Οράματα. Από την μια είναι πάλι το Όραμα του πολιτικού μου χώρου, δηλαδή η παραμονή μας στο Ενιαίο Νόμισμα και κατά συνέπεια στην Ενωμένη Ευρώπη και η περαιτέρω φιλελευθεροποίηση της Οικονομίας μας(σύμφωνα και με τις συνθήκες πάνε μαζί αυτά). Από την άλλη η αντίληψη της Αριστεράς και των «Πατριωτών» που μιλά για ‘Εθνικοποίηση’ της παραγωγής και έξοδο από το Ευρώ και την Ενωμένη Ευρώπη με ότι αυτό συνεπάγεται. Δύο ανταγωνιστικά Οράματα είναι προς επιλογή, ακόμα όμως ο λαός μας δεν έχει ενστερνιστεί ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Και το ένα και το άλλο έχουν θυσίες. Περιλαμβάνουν συγκεκριμένες θυσίες και οφέλη. Δεν τα έχουν καταλάβει όμως οι από κάτω. Δεν πάνε συνειδητά ούτε στο ένα ούτε στο άλλο. Δεν τα ενστερνίζονται και για αυτό δεν είναι διατεθημένοι να κάνουν θυσίες ούτε για το ένα, ούτε για το άλλο. Πάνε σε αυτό που θεωρούν ότι στο παρόν τους καλεί να κάνουν τις λιγότερες χωρίς και πάλι να το ποσοτικοποιούν στο μυαλό τους. Σκέφτονται λάθος. Εκεί είναι όμως που παρουσιάζεται και η έλλειψη της επικοινωνίας και πάλι. Το όραμα είναι δομημένο σε πληροφορίες και αυτές οι πληροφορίες δεν διαχέονται από επάνω προς τα κάτω. Κάπου σταματάνε. Εκεί είναι το πρόβλημα μας σήμερα. Δεν έχουμε μπούσουλα. Δεν λειτουργούμε ενιαία σαν σύνολο αλλά σαν άτακτο μπουλούκι. Σαν «νηπιαγωγείο σε φρενίτιδα χωρίς επίβλεψη» όπως είχα ξαναγράψει σε άλλο κείμενο.

Βέβαια πολλοί Μανατζερς συμφωνούν ότι όταν παλεύεις να σώσεις την επιχείρηση δεν κοιτάς το Όραμα, αλλά την βραχυπρόθεσμη διάσωση γιατί τι να το κάνεις το Όραμα, αν αύριο δεν υπάρχει επιχείρηση; Το Κράτος όμως δεν είναι επιχείρηση και έχει και συνέχεια ακόμα και όταν τα σύνορα του έχουν καταληθεί πλήρως. Άρα το Όραμα πάντα θα έχει κυρίαρχη θέση στην πολιτική ενός κράτους, για να μπορεί σαν συνέπεια να προσδιοριστεί και η έννοια της «διάσωσης». Δεδομένου ότι το Κράτος πάντα θα υπάρχει, πως θα κρίνουμε αν διασώζουμε ένα κράτος αν δεν ξέρουμε που θέλουμε να πάει;

Σινίκογλου Μιχάλης
Sinikoglou Michalis
B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)