Αιτίες της Ελληνικής Οικονομικής Κρίσης: Τα νούμερα πίσω από αυτή.

Πρόσφατα διάβασα ένα πολύ ενδιαφέρον επιστημονικό άρθρο για την ελληνική Οικονομία και την κρίση που όλοι σήμερα βιώνουμε (τα στοιχεία του άρθρου θα αναφερθούν στο τέλος).

Το κείμενο ξεκινά από την ανάγκη για δημοσιονομική προσαρμογή και το πρόγραμμα λιτότητας καταλήγοντας στα αποτελέσματα του μέχρι τότε. Στην συνέχεια αναφέρει τι οδήγησε στην κρίση που είναι και αυτό που κατά την γνώμη μου θα πρέπει να ξεκινήσουμε. Το κείμενο ωστόσο περιορίζεται καθαρά στα Οικονομικά και όχι στα Κοινωνικά όπως επίσης ούτε στον σχολιασμό του γιατί και του πως.

Έχω αναφέρει στο παρελθόν την σχέση μεταξύ κυβερνήσεων και ελλειμμάτων και χρέους, άρα θεωρώ περιττό να μπω σε διαδικασία να εξηγώ ανά έτος την διαφορά των ελλειμμάτων και το ποιος ευθύνεται ως πολιτική για το χρέος. Το αναφέρω από τώρα για να περιοριστούμε στα δεδομένα χωρίς να ασκηθεί πολιτική ερμηνεία.

Το κείμενο καθαρά Οικονομικά αναφέρει τέσσερις παράγοντες δημοσιονομικού εκτροχιασμού χωρίς να βάζει σειρά προτεραιότητας:

·        Τις ακατάλληλες Οικονομικές Πολιτικές που ακολούθησαν οι κυβερνήσεις.

·        Τις ακατάλληλες Εμπορικές Πολιτικές που ακολούθησαν οι κυβερνήσεις.

·        Την μείωση της Διεθνούς Ανταγωνιστικότητας της χώρας.

·        Την Παγκόσμια Οικονομική κρίση που χτύπησε το 2008.

ΑΔΙΕΞΟΔΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

Οι πολιτικές που ακολούθησαν οι ελληνικές κυβερνήσεις στην Οικονομία ήταν αδιέξοδες. Ήταν πολιτικές που ενείχαν υψηλές κρατικές δαπάνες και αδυναμία στην είσπραξη εσόδων. Η αδυναμία των εσόδων να καλύψουν τις δαπάνες κατά περιόδους δημιουργούσε έλλειμμα κάθε έτος στον προϋπολογισμό.

Σύμφωνα με πίνακα του Οργανισμού για την Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (OECD)  από το 2003 έως και το 2010, ενώ τα έξοδα της Γενικής Κυβέρνησης αυξήθηκαν από 44,7% του ΑΕΠ στο 49,5% του ΑΕΠ, τα έσοδα για την Γενική Κυβέρνηση αυξήθηκαν από το 39% του ΑΕΠ μόλις στο 39,1% του ΑΕΠ.

Σημείωση: Όπως είπα και παραπάνω από τις ημερομηνίες δεν μπορεί να βγάλει κανείς συμπεράσματα για το ποιος φταίει για το χρέος καθώς στις δαπάνες (έξοδα) περιλαμβάνεται και το κόστος και τα βάρη δανεισμού των προηγούμενων κυβερνήσεων καθώς και τα ελλείμματα και οι οφειλές των διαφόρων οργανισμών στους οποίους το κράτος συμμετείχε ουσιαστικά καλύπτοντας τα ελλείμματα τους (πχ ΔΕΚΟ, Νοσοκομεία, Δήμοι).

Το γεγονός ωστόσο είναι ότι το έλλειμμα αυξανόταν διαχρονικά στην πραγματικότητα αντί να μειώνεται. Τα όλο και μεγαλύτερα βάρη δανεισμού αντιμετωπίζονταν με νέο δανεισμό. Η διαφορά της αύξησης των δαπανών αφαιρώντας τα έσοδα δεν ήταν καν αντίστοιχη της αύξησης του ΑΕΠ ώστε τουλάχιστον ως ποσοστό επί του ΑΕΠ να φαίνεται εικονικά ότι το χρέος μειώνεται όπως φαίνεται και στον παρακάτω πίνακα. 

Και αυτό γιατί τα κόστη δανεισμού ασχέτως αν πάει ανοδικά ή καθοδικά η Οικονομία (Annual real growth rate of GDP) είναι βαρύτερα χρόνο τον χρόνο και πρέπει να εκπληρώνονται στο ακέραιο.

Η διαφορά μεταξύ της σκούρας μπλε γραμμής που αντιπροσωπεύει τις δαπάνες ΩΣ ΠΟΣΟΣΤΟ ΤΟΥ ΑΕΠ και της ανοιχτής γαλάζιας γραμμής που αντιπροσωπεύει τα έσοδα ως ποσοστό του ΑΕΠ έπρεπε να καλυφθεί από νέο δανεισμό που είχε γίνει ετήσιο φαινόμενο μετά από την δεκαετία του 1980 – 1990.

Η πτώση του ΑΕΠ (διακεκομμένη γαλάζια γραμμή) απλά μεταβάλλει πολλαπλά το πρόβλημα καθώς σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο δυσκολεύει την είσπραξη εσόδων οδηγώντας σε μέτρα λιτότητας, μόνο και μόνο για να κρατηθούν τα έσοδα στα ίδια επίπεδα με την προηγούμενη χρονιά. Επιπλέον αυξάνουν τον κυρίαρχο δείκτη δανειακής ικανότητας μιας χώρας που αποτελεί το «Χρέος ως προς το ΑΕΠ», αφού μειώνεται ο παρανομαστής του κλάσματος (ΑΕΠ) ακόμα και αν ο αριθμητής (Χρέος) παραμείνει σταθερός (πέρα από το ότι αυξάνεται κιόλας).

Φαίνεται στον πίνακα ότι η μπλε σκούρα γραμμή αυξάνεται κατακόρυφα για το 2008 και 2009, γιατί το ΑΕΠ μειώνεται. Μειούμενο το ΑΕΠ μειώνει τα έσοδα όπως φαίνεται το 2009, με τις δαπάνες να μένουν σταθερές, αλλά

Στο παραπάνω συνείσφερε και η φοροδιαφυγή και η παραοικονομία που στοίχιζε στο κράτος ετησίως περίπου 20 δις € τον χρόνο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το κράτος έχει την δυνατότητα είσπραξης αυτών των οφειλών πλέον.

Από πού προέρχονται και που πηγαίνανε οι δαπάνες;

Πολύ ενδιαφέρον έχει ο παρακάτω πίνακας, ο οποίος δείχνει:

1. Την προέλευση των εσόδων για την κυβέρνηση το 2009
2. Την κατεύθυνση των Δημοσίων Δαπανών από την κυβέρνηση
3. Τους μέσους όρους των 31 χωρών του OECD (2 τελευταίες στήλες).

Φαίνεται από τον παρακάτω πίνακα ότι η κατάσταση ήταν τραγική. Για παράδειγμα φαίνεται ότι μόλις το 29,2% των εσόδων της κυβέρνησης το 2009 προέρχονταν από τις Ασφαλιστικές Εισφορές, ενώ η κυβέρνηση έδινε για συντάξεις το 40% των δαπανών της. Κενό δηλαδή 10,8%, περίπου 1/3 των εισφορών (θα αναλύσω σε άλλο κείμενο το ασφαλιστικό πρόβλημα που όπως φαίνεται από εδώ δεν είχε να κάνει μόνο ή τουλάχιστον σε βασικό βαθμό με την κακοδιαχείριση των πόρων των Ταμείων).

Επίσης φαίνεται ότι η τοπική αυτοδιοίκηση (Local Government), συνείσφερε στα έσοδα μόλις 2,7% ενώ κατανάλωνε το 5,7% των εσόδων διαφορά δηλαδή στο 3%, υπερδιπλάσια δηλαδή των εσόδων της.

Τις διαφορές αυτές τις κάλυπτε η Κεντρική Κυβέρνηση η οποία μέσω της φορολογίας και των δασμών και παντός είδους άλλων εσόδων εισέπραττε το 68,1% των κρατικών εσόδων αλλά ξόδευε το  54,3% για ανάγκες της ίδιας, ενώ με το υπόλοιπο κάλυπτε τα κενά που προαναφέραμε.

Κόστος παραγωγής

Από το 2000 – 2009 η όποια αύξηση στο πραγματικό ΑΕΠ πραγματοποιήθηκε από αύξηση στην κατανάλωση παρά από επενδύσεις. Επίσης είναι προφανές και γνωστό ότι η Ελληνική Κυβέρνηση σε γενικότερο επίπεδο βασίστηκε περισσότερο στους εργαζομένους του Δημοσίου για την παραγωγική διαδικασία από ότι στους εργαζομένους του Ιδιωτικού Τομέα.

ΑΔΙΕΞΟΔΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

Παραπάνω αναλύσαμε την ούτως ή άλλως βεβαρυμμένη δημοσιονομική κατάσταση. Πρέπει όμως να δούμε και πως οι εμπορικές πολιτικές της χώρας οδήγησαν με την σειρά τους σε άλλο αδιέξοδο.

Επειδή ακριβώς όπως αναφέραμε η εκάστοτε ελληνική κυβέρνηση πέταγε χρήμα σε μισθούς και συντάξεις και επιδόματα και γενικότερα σε παντός είδους μεταβιβαστικές πληρωμές, αυξάνοντας τεχνητά την κατανάλωση.

Από το παραπάνω σχήμα φαίνεται ακριβώς ότι η Γενική Κυβέρνηση ξόδευε μεγαλύτερο μέρος των δαπανών της σε μεταβιβαστικές πληρωμές (social protection), δηλαδή πληρωμές που δεν είναι αποτέλεσμα αμοιβής για πραγματική παραγωγή, από ότι ήταν ο μέσος όρος του OECD.

Επιπλέον φαίνεται ότι ξόδευε μεγαλύτερο αισθητά μέρος για την παροχή Δημόσιων Υπηρεσιών (General public services) από ότι ξόδευαν οι χώρες του OECD. Και αυτές οι πληρωμές είναι αμφίβολο κατά πόσο το ίδιο αποδοτικά με τις δαπάνες τους συμμετέχουν σε αύξηση της παραγωγής και άρα του πραγματικού ΑΕΠ (το ΑΕΠ εικονικά αυξάνοντο συνέχεια μέχρι και το 2009 λόγω της κατανάλωσης παρότι σε άλλο πίνακα που προηγήθηκε φαίνεται ότι το πραγματικό ΑΕΠ είτε παρέμενε σταθερό είτε έπεφτε σε επίπεδο 10ετίας), με αισθητά χαμηλότερο μέρος των δαπανών σε σχέση με τον μέσο όρο του OECD για την Παιδεία (Education).

Φυσικά όλο αυτό το χρήμα κατέληγε μέσω των δαπανών αυτών στην αγορά και δημιουργούσε μια κατανάλωση. Άρα αύξανε την ζήτηση προϊόντων, ενώ ουσιαστικά δεν παραγόταν τίποτα, αφού αυτές οι πληρωμές δεν είναι αποτέλεσμα παραγωγικής διαδικασίας αλλά αναδιανεμητικής διαδικασίας που αποτελεί ευθύνη του κράτους. Η αυξημένη ζήτηση, χωρίς αυξημένη προσφορά, οδηγούσε τις τιμές των προϊόντων προς τα επάνω, παράγοντας πληθωρισμό.

Το αποτέλεσμα ήταν η χώρα να μην παράγει αλλά να καταναλώνει και να δημιουργείται ένα κενό μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης που το κάλυπταν οι εισαγωγές. Τις εισαγωγές τις υποστηρίζαμε εμμέσως με δανεικό χρήμα που έκανε το κράτος για να συνεχίσει να πληρώνει μισθούς Δημοσίων Υπαλλήλων και μεταβιβαστικές πληρωμές (κοινωνική πολιτική) επιδεινώνοντας το πρόβλημα της Οικονομίας. Δηλαδή το Κράτος έπαιρνε δάνεια για να συνεχίζει να έχει υψηλές δαπάνες και έτσι να στηρίζεται η κατανάλωση.

Θεωρητικά βέβαια τα έπαιρνε για να πληρώσει τους τόκους και τα χρεολύσια που έπρεπε να τα πληρώσει από τις περικοπές στις δαπάνες που δεν έκανε, για να στηρίζει μάζες Ελλήνων και ένα πλαστό βιοτικό επίπεδο.

Το παραπάνω γράφημα μας δείχνει πόσο χρήμα κάθε έτος έφευγε από τον το εγχώριο οικονομικό σύστημα σε άλλα από τα οποία προέρχονταν οι εισαγωγές μας.

Η κατανάλωση στην χώρα υπερέβαινε την παραγωγή. Αυτό φαίνεται και από τον δείκτη των Καθαρών Αποταμιεύσεων που έβαιναν μειούμενοι στα επίπεδα 10ετίας.

Ο παραπάνω Δείκτης είναι οι συνολικοί μισθοί αφού αφαιρέσουμε την συνολική κατανάλωση (δείκτης καθαρών καταθέσεων). Τα νοικοκυριά λοιπόν και οι επιχειρήσεις κατανάλωναν περισσότερα από όσα παρήγαγαν δημιουργώντας ένα ιδιωτικό χρέος πολλών δις. Το αποτέλεσμα του υψηλού ιδιωτικού χρέους μαζί με τα ελλείμματα άφηναν μόνο μια διέξοδο για την κυβέρνηση, αυτή του εξωτερικού δανεισμού. 

ΜΕΙΩΣΗ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

Το γεγονός ότι ο Έλληνας αγόραζε περισσότερο εισαγόμενα από όσο εγχώρια προϊόντα είναι αποτέλεσμα την πτώσης της ανταγωνιστικότητας της χώρας μας. Τα προϊόντα μας υστερούσαν στην σχέση οφέλους – κόστους αναλογικά με τα προϊόντα των άλλων χωρών.

Το παραπάνω είναι αποτέλεσμα των αυξήσεων που δόθηκαν στους εργαζομένους μέσα σε αυτή την δεκαετία. Οι ρυθμοί αύξησης των μισθών ήταν διπλάσιοι από αυτούς της Ευρωζώνης την δεκαετία από το 2001 – 2010. 

Ειδικότερα οι αυξήσεις που δόθηκαν δημιούργησαν υψηλό πληθωρισμό, οδηγώντας με την σειρά τους σε ονομαστικές αυξήσεις μισθών της τάξεως του 12% μέσα σε μια δεκαετία. Στα τέλη του 2008 που μειώθηκε ο πληθωρισμός είδαν τα νοικοκυριά ουσιαστικά το βιοτικό τους επίπεδο να μεγαλώνει. Οι αυξήσεις όμως αυτές διέλυσαν την ανταγωνιστικότητα της Οικονομίας. 

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

Η Παγκόσμια Οικονομική Κρίση που χτύπησε τον κόσμο το 2008, έκανε τις αγορές πιο επιφυλακτικές. Η έλλειψη ρευστότητας ήταν δεδομένη με αποτέλεσμα να χτυπηθεί η ανάπτυξη της χώρας και οι εξαγωγές της. Η μεγάλη εξάρτηση της χώρας μας από τον δανεισμό μας από τις εξωτερικές αγορές έκανε την χώρα μας ευάλωτη στην πρώτη δύσκολη στιγμή. Το χρήμα έγινε πιο «σπάνιο» και γενικότερα ακριβότερο και όλοι οι επενδυτές αναθεωρούσαν τις βαθμίδες τους για επενδύσεις προς το χειρότερο με αποτέλεσμα να μειώνουν οι Οίκοι συνεχώς την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας μας. Το πραγματικό ΑΕΠ λόγω της κρίσης στα μέσα του 2009 είχε μειωθεί κατά -2% και η ανεργία είχε εκτιναχθεί στο 9,5%.

Παράλληλα παρά τον φθηνό δανεισμό λόγω του Ευρώ, η Ελλάδα δεν μπορούσε να υποτιμήσει το ευρώ – στο οποίο δανείζονταν – για να αυξήσει τους δείκτες ανάπτυξης. Αυτή η κίνηση οφείλουμε να πούμε ότι θα οδηγούσε σε περαιτέρω αύξηση του χρέους αν το νόμισμα στο οποίο δανειζόμασταν ήταν διαφορετικό από το δικό μας που υποτιμούσαμε. Λόγω δε του Ομολογιακού Τύπου των δανείων που λαμβάνει ένα κράτος, το χρέος αυξάνεται κατακόρυφα κάθε φορά που πρέπει να αποπληρωθεί το κεφάλαιο (δηλαδή στο τέλος των περιόδων δανεισμού). Επίσης η πτώση του ΑΕΠ από το 2010 και μετά αύξανε ακόμα περισσότερο το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ επιδεινώνοντας περαιτέρω την θέση της χώρας μας στις αγορές κεφαλαίου.

Σινίκογλου Μιχάλης
Sinikoglou Michalis
B.Sc. Marketing and Communication (Athens University of Economics and Business)
M.Sc. in Services Management (Management Department, Athens University of Economics and Business)

ΠΗΓΕΣ

1. Government at a Glance 2011 Country Note: GREECE OECD
2. CIA FACTBOOK
3. «GREECE DEBT CRISIS: CAUSES, IMPLICATIONS AND POLICY OPTIONS» - Dina Abdel Moneim Rady, Ain Shams University -Academy of Accounting & Financial Studies Journal; Sep2012 Supplement, Vol. 16, p87-96, 10p